Η επιρροή των social media μπορεί να εντοπιστεί σε κάθε γωνιά της καθημερινής ζωής, αλλά πόσο εύκολο είναι να χρησιμοποιηθούν ως αποδεικτικά μέσα σε δικαστική αίθουσα;
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν εισβάλει στις ζωές μας και – πλέον – και στα δικαστήρια, με τους διάδικους να χρησιμοποιούν περιεχόμενο από αυτά, βγάζοντας κάποιες φορές… λαβράκια.
Μία ανάρτηση, μία φωτογραφία, ένα στιγμιότυπο συνομιλίας (screenshot), τα μηνύματα μεταξύ συνομιλούντων, μπορούν να βρουν τον «δρόμο» τους για την δικαστική αίθουσα.
Ωστόσο, τέτοιου είδους αποδεικτικά στοιχεία δεν γίνονται πάντα δεκτά.
Για να αποδεχθεί το δικαστήριο υλικό το οποίο πηγάζει από τα social media ως αποδεικτικό μέσο θα πρέπει να:
- Είναι αυθεντικά. Δεν μπορεί να ληφθεί υπ’ όψιν υλικό που αποτελεί προϊόν παραποίησης.
- Έχουν ληφθεί με νόμιμο τρόπο. Αν έχουν ληφθεί παράνομα, έχει γίνει δηλαδή υποκλοπή ή παραποίηση στοιχείων, τότε δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά από τα ποινικά και πολιτικά δικαστήρια.
- Δεν προσκρούουν στο απόρρητο των επικοινωνιών.
- Δεν παραβιάζουν τα προσωπικά δεδομένα.
Τα στοιχεία από τα social media απορρίπτονται άμεσα όταν:
- Έγινε hacking ή μέσω κρυφής πρόσβασης.
- Λήφθηκαν από κινητό ή λογαριασμού χωρίς άδεια
- Εστάλησαν από τρίτο που τα υπέκλεψε
Οι πιο συνηθισμένες υποθέσεις
Η εμφάνιση τέτοιου είδους αποδεικτικών στοιχείων δεν συμβαίνει σε όλες τις κατηγορίες υποθέσεων. Συχνότερα τα social media «επιστρατεύονται» σε υποθέσεις οικογενειακού τύπου, όπως ζητήματα για διατροφή, διαζύγια και επιμέλεια. Στις συγκεκριμένες περιπτώσεις φωτογραφίες από τα social media έρχονται να αντικρούσουν ισχυρισμούς, και να αποδείξουν μία ακατάλληλη συμπεριφορά ή την οικονομική ευμάρεια ενός ατόμου.
Όπως σημειώνει η δικηγόρος Γερασιμούλα Στάμου στην τηλεόραση του Open, σε μία περιπτώση κάποιος προσπάθησε να αποδείξει την υπαιτιότητα για τη λύση του γάμου, «ο ενάγων, ο σύζυγος, ανέφερε ότι η σύζυγος δεν μπορούσε να διαχειριστεί σωστά τα οικονομικά». Όμως, τότε, η αντίθετη πλευρά, «προσκόμισε φωτογραφία από το Facebook του συζύγου όπου έκανε διακοπές με την καινούργια σύντροφο, και τα δικαστήρια έκριναν ότι τελικά ο λόγος της λύσης του γάμου δεν ήταν ο λόγος μη ικανότητας οικονομικής διαχείρισης, αλλά το τρίτο πρόσωπο».
Τα social media έχουν χρησιμοποιηθεί και σε περιπτώσεις που οι διάδικοι ισχυρίζονταν – ψευδώς – ότι βρίσκονται σε δύσκολη οικονομική κατάσταση.
Σε δίκες υποθέσεων του νόμου Κατσέλη για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά, «πολλοί διάδικοι επικαλούνταν οικονομική ένδεια, αλλά τα “λαγωνικά” έβγαζαν στα δικαστήρια φωτογραφίες από ταξίδια, από πολυτελή οχήματα» δήλωσε η κυρία Στάμου.
Άλλος τομέας που παρατηρείται η χρησιμοποίηση υλικού από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι οι εργατικές διαφορές, ειδικά σε περιπτώσεις ισχυρισμών περί ασθένειας.
Κριτήριο το κοινό στο οποίο απευθύνεται
Δεν είναι όλο το περιεχόμενο που υπάρχει στα social media «ανοιχτό» για να χρησιμοποιηθεί σε μία νομική διαδικασία. Το δίκαιο διαχωρίζει μεταξύ δημόσιων και «κλειστών» αναρτήσεων, με κριτήριο το κοινό στο οποίο απευθύνεται.
Μία δημόσια ανάρτηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί, καθώς ο ίδιος ο χρήστης προχώρησε στη δημοσιοποίηση του περιεχομένου, ενώ ως «κλειστή» κρίνεται μία ανάρτηση σύμφωνα με τον αριθμό των ατόμων και την αναγκαιότητα χρήσης αυτής της ανάρτησης προς απόδειξη ενός ισχυρισμού στα δικαστήρια.
Στη δεύτερη περίπτωση, το περιεχόμενο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί με την ίδια ευκολία όσο με την πρώτη, καθώς εμπίπτουν περιορισμοί προσωπικών δεδομένων.
Πότε τα γραπτά μηνύματα γίνονται αποδεικτικά στοιχεία
Τα γραπτά μηνύματα μέσω εφαρμογών social media, όπως το WhatApp, το Messenger, το Viber κλπ. αντιμετωπίζονται από το δικαστικό σύστημα ως επιστολές.
Βασικές προϋποθέσεις για να χρησιμοποιηθούν στη δικαστική αίθουσα είναι να έχουν προσκομιστεί από τους ίδιους τους συνομιλούντες. Δεν μπορεί να το επικαλείται ο καθένας, μόνο ένα από τα δύο μέρη μπορεί να τα εμφανίσει στο δικαστήριο ως αποδεικτικό μέσο.
Στην «επιστράτευση» των μηνυμάτων λαμβάνεται υπ’ όψιν η αρχή της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Εξετάζεται δηλαδή κατά πόσο πολύ πρέπει να χρησιμοποιηθεί ένα μήνυμα για να αποδειχθεί ή να καταρριφθεί ένας ισχυρισμός από τους δύο διαδίκους.
Επίσης, τα προσωπικά δεδομένα ενός ατόμου μπορούν να «πληγούν» μόνο αν υπάρχει ένα υπέρτερο έννομο συμφέρον.
Φοροδιαφυγή
Μία περίπτωση στην οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί υλικό από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να αποδειχθούν ισχυρισμοί ειναι σε περιπτώσης φοροδιαφυγής ή μη ορθής φορολόγησης.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν συνδρομητικές πλατφόρμες, που δεν δηλώνονταν ούτε ως επαγγελματικό εισόδημα ούτε ως εισαγόμενο.
«Μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να γίνουν διάφορες διασταυρώσεις για να εντοπιστούν κρυφά εισοδήματα, αποκρυφθείσες δραστηριότητες», τονίζει η κυρία Στάμου, αναφερόμενη σε γνωστές περιπτώσεις με influencers, οι οποίοι χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να προβάλουν τη δραστηριότητά τους και προβάλουν προϊόντα για χορηγούς.
Πώς η ΑΑΔΕ ελέγχει τα social media
Τα social media έχουν καταστεί αναπόσταστο εργαλείο στο «οπλοστάσιο» της ΑΑΔΕ για τον εντοπισμό πιθανών αξιόποινων πράξεων. Στην Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων έχει συσταθεί πρόσφατα ειδική ομάδα, η οποία χρησιμοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για την ανίχνευση πληροφοριών σε πλατφόρμες.
Η ειδική ομάδα ελέγχει τις αναρτήσεις που γίνονται από τους λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να εντοπιστεί οποιοδήποτε «ύποπτο» περιεχόμενο.
«Φυσικά ελέγχεται η δημοσίευση φωτογραφιών, διάφορα ταξίδια που έχουν γίνει, διάφορες αναρτήσεις που έχουν γίνει, και από τις οποίες προκύπτει μία αναντιστοιχία στο εισόδημα που δηλώνεται επίσημα από τον φορολογούμενο και στην εικόνα που εμφανίζεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», ανέφερε η δικηγόρος Γερασιμούλα Στάμου.
Επαγγελματικές δραστηριότητες, όπως διαφημίσεις, χορηγίες, εκπαιδευτικά σεμινάρια, που γίνονται μέσα από το διαδίκτυο πολλές φορές δεν θεωρούνται από τους ίδιους τους χρήστες ως τέτοιες.
«Υποκρύπτεται ο σκοπός της κερδοφορίας. Δεν είναι ξεκάθαρος, και εδώ έρχονται τα ελεγκτικά μέσα της ΑΑΔΕ μέσα από αυτούς τους μηχανισμούς για να εξακριβώσουν τι ακριβώς αφορά», δήλωσε η κυρία Στάμου.
Μέσω των μηχανισμών της ΑΑΔΕ μπορούν να διασταυρωθούν σημαντικά δεδομένα για τον εκάστοτε πολίτη, όπως τραπεζικοί λογαριασμοί, πληροφορίες από πλατφόρμες και ψηφιακά πορτοφόλια, και καταγραφές δαπανών για ακριβά ταξίδια, leasing οχημάτων, προϊόντα πολυτελείας και αγορές που δεν ταιριάζουν με τα επίσημα έσοδα που δηλώνει.
