Πριν από λίγα χρόνια, όταν μιλούσαμε για την κατάθλιψη στην Ελλάδα, το μυαλό όλων πήγαινε αυθόρμητα στην οικονομική κρίση. Τα τότε γεγονότα έμοιαζαν να γεννούν ψυχική οδύνη· σήμερα όμως βλέπουμε καθαρά ότι η κατάθλιψη δεν είναι «παιδί μιας συγκυρίας», αλλά μια σιωπηλή συνοδοιπόρος κάθε εποχής. Κάθε αφορμή για να μιλήσουμε για την Κατάθλιψη δεν οφείλει να είναι απλώς μια υπενθύμιση, αλλά κάλεσμα να κοιτάξουμε κατάματα μια πραγματικότητα που έχει αλλάξει μορφές, όχι όμως και βαρύτητα.
Τα τελευταία χρόνια άλλαξαν περισσότερο οι αφορμές και λιγότερο οι άνθρωποι. Πέρασε η μνημονιακή αγωνία, αλλά τη θέση της πήρε κάτι πιο σύνθετο: η ανασφάλεια της «μόνιμης προσωρινότητας». Πολλοί ζουν με το άγχος της ανεργίας, της ακρίβειας, της κλιματικής ανησυχίας, του φόβου του πολέμου. Η πανδημία άφησε κενά στις ζωές και στις σχέσεις και δίδαξε ότι η ψυχική υγεία μπορεί να κλονιστεί όχι μόνο από την έλλειψη, αλλά και από την απομόνωση. Σήμερα, ένας έφηβος μπορεί να νιώθει εξαντλημένος χωρίς να έχει ζήσει ούτε οικονομική κρίση ούτε ανεργία, μόνο από τα αόρατα φίλτρα μιας ζωής που μετριέται σε ειδοποιήσεις και “αντιδράσεις”, χαρακτηρίζεται από γρήγορες αλλαγές εικόνων στις οθόνες.
Η συμπτωματολογία της κατάθλιψης μπορεί να περιλαμβάνει έντονο συναίσθημα θλίψης ή απελπισίας, αδυναμία άντλησης χαράς, διαταραχές του ύπνου, ανορεξία ή αύξηση της όρεξης για φαγητό, αισθήματα ενοχής και αναξιότητας, διαταραχές στη συγκέντρωση, ελάττωση της ενεργητικότητας, ψυχοκινητική ανησυχία, άγχος ή ακόμα ιδέες θανάτου. Ο καταθλιπτικός ξυπνά το πρωί με την αίσθηση ότι έχει μια μέρα «σα βουνό» μπροστά του, που είναι δύσκολο να αντιμετωπίσει τις έστω και ελάχιστες ανάγκες της. Η ζωή του καταθλιπτικού επηρεάζεται έντονα σε πολλούς τομείς, όπως η εργασία και οι διαπροσωπικές σχέσεις. Η κοινωνική δραστηριότητα ελαττώνεται σημαντικά, γεγονός που απομονώνει ακόμη περισσότερο τον ασθενή, επιτείνοντας την κατάστασή του.
Η κατάθλιψη δεν εμφανίζεται όμως μόνο ως θλίψη. Μπορεί να είναι σιωπηλή, καλυμμένη πίσω από υπερδραστηριότητα, επαγγελματική εξουθένωση ή το κυνήγι της τελειότητας. Μπορεί να φορά το χαμόγελο της «λειτουργικότητας» και να περνά απαρατήρητη από φίλους, συναδέλφους ή ακόμη και από τον ίδιο τον πάσχοντα.
Κι όμως, κάτι άλλαξε προς το καλύτερο. Η κατάθλιψη δεν ψιθυρίζεται πια μόνο στους διαδρόμους. Νέοι άνθρωποι μιλούν δημόσια, διεκδικούν θεραπεία, διεκδικούν χώρο χωρίς ντροπή. Ο όρος «ψυχική υγεία» μπήκε στα λεξιλόγια σχολείων, πανεπιστημίων, χώρων εργασίας. Γνωστοί αθλητές ή καλλιτέχνες μεταφέρουν με υπερηφάνεια τις βιωματικές τους εμπειρίες. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας δεν αντιμετωπίζονται πια ως τελευταία λύση, αλλά συχνά ως πρώτη. Οι οικογένειες, που κάποτε έκρυβαν, τώρα αρχίζουν να ακούν και ευτυχώς να μιλούν περισσότεροι.
Παράλληλα, η αναζήτηση βοήθειας γίνεται σε μικρότερη ηλικία, η διάγνωση είναι πιο έγκαιρη, η θεραπευτική εργαλειοθήκη ευρύτερη. Τα φάρμακα είναι πιο ανεκτά, οι ψυχοθεραπείες πιο στοχευμένες, οι παρεμβάσεις περισσότερο εξατομικευμένες. Ο συνδυασμός τους εξακολουθεί να παραμένει ο πιο αποτελεσματικός τρόπος όχι μόνο για την αντιμετώπιση, αλλά και για την πρόληψη των υποτροπών.
Όμως η μεγαλύτερη πρόκληση του σήμερα δεν είναι η θεραπεία∙ είναι ο εντοπισμός. Ζούμε σε μια εποχή που ο άνθρωπος μπορεί να είναι πιο «συνδεδεμένος» από ποτέ και ταυτόχρονα βαθιά μόνος. Η ψηφιακή εξάντληση, η συνεχής σύγκριση, η αίσθηση ότι «δεν προλαβαίνω τη ζωή μου» δημιουργούν νέες εκδοχές ευαλωτότητας. Κι αν κάποτε ήταν οι γυναίκες που εμφάνιζαν διπλάσιο ποσοστό κατάθλιψης, σήμερα βλέπουμε ολοένα και περισσότερους άνδρες να ζητούν βοήθεια – ίσως όχι γιατί πάσχουν περισσότερο, αλλά γιατί επιτέλους μιλούν.
Οι «λίμνες λύπης» που έλεγαν οι Beatles στο αριστουργηματικό Across the Universe (“pools of sorrow-waves of joy”) υπάρχουν ακόμη. Αλλά τα «κύματα χαράς» δεν είναι μόνο θέμα τύχης, αλλά σε μεγάλο βαθμό υπόθεση κοινής ευθύνης. Η Ευρωπαϊκή Ημέρα για την Κατάθλιψη δεν είναι ημέρα μνήμης, είναι ημέρα δέσμευσης: να την αναγνωρίσουμε έγκαιρα, να την αντιμετωπίσουμε επιστημονικά και να την αποστιγματίσουμε οριστικά.
Αν η κρίση της προηγούμενης δεκαετίας μεγάλωσε τις λίμνες, εμείς οφείλουμε σήμερα –ως επαγγελματίες, ως πολίτες, ως κοινότητες– να επιμείνουμε στα κύματα. Όχι μόνο να τα παλέψουμε, αλλά και να τα δημιουργήσουμε. Γιατί η κατάθλιψη μπορεί να είναι παλιά, αλλά η ελπίδα δεν είναι ποτέ ξεπερασμένη.
Ο Αχιλλέας Οικονόμου είναι Ψυχίατρος, Επιστημονικά Υπεύθυνος του Κέντρου Ημέρας και της Κινητής Μονάδας για Άτομα με Άνοια “ΝΟΗΜΑ” στα Τρίκαλα.
