Η πρόσφατη φωτογραφική διάταξηπου προκάλεσε σφοδρές νομικές αντιδράσεις δεν αποτελεί εξαίρεση. Αποτελεί σύμπτωμα. Στην Ελλάδα των τελευταίων ετών, η νομοθέτηση δεν λειτουργεί πρωτίστως ως εργαλείο χάραξης γενικής πολιτικής, αλλά όλο και συχνότερα ως μηχανισμός τακτοποίησης υποθέσεων, εξυπηρέτησης συγκεκριμένων συμφερόντων ή εκ των υστέρων «διόρθωσης» πολιτικών επιλογών που δεν αντέχουν στον δικαστικό έλεγχο.
Ο νόμος δεν προηγείται της εξουσίας. Ακολουθεί.
2.- Από τον γενικό κανόνα στη ρύθμιση «για λίγους»
Οι φωτογραφικές και κατά παραγγελία διατάξεις έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Εισάγονται αιφνιδιαστικά, συχνά ως τροπολογίες της τελευταίας στιγμής. Διαθέτουν στενό χρονικό ή πραγματικό πεδίο εφαρμογής. Επηρεάζουν εκκρεμείς υποθέσεις ή συγκεκριμένους κύκλους προσώπων. Συνοδεύονται από αόριστες ή προσχηματικές αιτιολογικές εκθέσεις.
Η τεχνική είναι γνωστή. Ο νομοθέτης προσποιείται τον γενικό κανόνα, ενώ στην πραγματικότητα γράφει για μία περίπτωση.
3.- Πρόσφατες ελληνικές υποθέσεις: το μοτίβο επαναλαμβάνεται
Χωρίς να απαιτείται εξαντλητική απαρίθμηση, το φαινόμενο έχει εμφανιστεί: α) Σε διατάξεις που αλλάζουν τους όρους άσκησης ή κρίσης δικαιωμάτων με τρόπο που ευνοεί ή αποδυναμώνει συγκεκριμένη κατηγορία προσώπων, χωρίς τεκμηριωμένο λόγο γενικού συμφέροντος. β) Σε ρυθμίσεις που μεταβάλλουν εκ των υστέρων το θεσμικό πλαίσιο ενώ υπάρχουν ήδη κοινωνικές, διοικητικές ή δικαστικές εκκρεμότητες. γ) Σε παρεμβάσεις που θολώνουν τα όρια μεταξύ νομοθετικής και δικαστικής λειτουργίας, επιχειρώντας να «καθοδηγήσουν» την εφαρμογή του δικαίου σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο νόμος δεν λειτουργεί ως ουδέτερος κανόνας· λειτουργεί ως πολιτικό εργαλείο επιρροής της πραγματικότητας.
4.- Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό – είναι θεσμικό
Συχνά οι υπερασπιστές τέτοιων διατάξεων μιλούν για «νομοτεχνικές αστοχίες», για «κακές διατυπώσεις» και για «ανάγκη άμεσης ρύθμισης». Αυτή η αφήγηση είναι παραπλανητική. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνική. Είναι η πρόθεση.
Όταν ο νομοθέτης γνωρίζει ότι ρυθμίζει ελάχιστες περιπτώσεις και αποφεύγει τη γενική ρύθμιση ή επιλέγει χρονικά κομμένες και ραμμένες λύσεις, τότε δεν έχουμε απλή κακή νομοθέτηση. Έχουμε θεσμική εκτροπή.
5.- Η Δικαιοσύνη ως «εμπόδιο» που πρέπει να παρακαμφθεί
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι πολλές φωτογραφικές διατάξεις προλαβαίνουν δικαστικές κρίσεις, ακυρώνουν στην πράξη δυσμενείς αποφάσεις ή επιχειρούν να διαμορφώσουν το πλαίσιο ώστε η κρίση να είναι προδιαγεγραμμένη. Έτσι, η Δικαιοσύνη παύει να είναι ισότιμη εξουσία και αντιμετωπίζεται ως ενοχλητικός παράγοντας που πρέπει να «ρυθμιστεί».
Το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει — άμεσα ή έμμεσα — ότι ο νομοθέτης δεν μπορεί να λειτουργεί ως υποκατάστατο του δικαστή. Ωστόσο, το μήνυμα συχνά αγνοείται.
6.- Πολιτικές συνέπειες: η απαξίωση του νόμου
Η συστηματική χρήση φωτογραφικών ρυθμίσεων παράγει σωρευτικά αποτελέσματα. Κατ’ αρχάς διαβρώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στο κράτος δικαίου. Ύστερα, ενισχύει την πεποίθηση ότι «όλα κανονίζονται». Καθιστά τον νόμο αντικείμενο κυνισμού και όχι σεβασμού.
Όταν ο πολίτης βλέπει ότι οι κανόνες αλλάζουν ανάλογα με τον αποδέκτη, η ισότητα είναι ρητορική και η Βουλή λειτουργεί ως μηχανισμός εξυπηρετήσεων, τότε η έννοια της νομιμότητας αποσυντίθεται.
Το όριο έχει ξεπεραστεί
Οι φωτογραφικές νομοθετήσεις δεν είναι «γκρίζα ζώνη». Είναι κόκκινη γραμμή.
Κάθε τέτοια διάταξη αποδυναμώνει το Σύνταγμα χωρίς να το αναθεωρεί, παρακάμπτει τη Δικαιοσύνη χωρίς να την καταργεί. Και το πονηρότερο, ακυρώνει την ισότητα χωρίς να το ομολογεί. Αν αυτό το μοντέλο παγιωθεί, τότε δεν θα μιλάμε για κράτος δικαίου με προβλήματα, αλλά για διακυβέρνηση μέσω εξαίρεσης.
Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι ποια διάταξη είναι φωτογραφική, αλλά ποια δεν είναι.
[1] Η πρόσφατη φωτογραφική διάταξη
* Αντιπρόεδρος ΑΠ ε.τ.
