Η αγία μας Εκκλησία στις 10 Ιανουαρίου τιμά τη μνήμη του αγίου Γρηγορίου Νύσσης, αδελφού του Μ. Βασιλείου. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, στη διδασκαλία του υιοθέτησε τη θεωρία περί αποκατάστασης των πάντων, μία θεωρία που πάντοτε σκανδάλιζε τον χριστιανικό κόσμο. Γι’ αυτό ο ίδιος δεν τιμήθηκε όσο έπρεπε από την Εκκλησία, αλλά τέθηκε στο περιθώριο. Αιώνες αργότερα, η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος (787) αποκατέστησε την τιμή του, χαρακτηρίζοντας τον ‘’Πατέρα Πατέρων’’ [1].
Το ζήτημα του παραδείσου και της κόλασης δεν αντιμετωπίστηκε με την ίδια αντίληψη στη δυτική και ανατολική θεολογική σκέψη. Η Δύση αντιμετωπίζει με όρους δικαιικούς [2] την πτώση του ανθρώπου και την αμαρτία, ενώ η Ανατολή με όρους θεραπείας [3]. Για την Δύση, όπου επικρατεί ο απόλυτος προορισμός [4], η πτώση αποτελεί μία παράβαση και ο άνθρωπος πρέπει να πληρώσει και να τιμωρηθεί για την παράβαση αυτή. Πρέπει να του επιβληθεί κάποια τιμωρία και ποινή για την αμαρτία που διέπραξε. Την ίδια στιγμή στην θεολογία της Ορθόδοξης Ανατολής γίνεται λόγος για θεραπεία της αμαρτίας και όχι για καταδίκη.
Η αποκατάσταση [5] των πάντων δεν έχει ενσωματωθεί στην δογματική διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όμως οι προϋποθέσεις της είναι εξολοκλήρου ορθόδοξες [6]. Πρόκειται για μία θεωρία με νεοπλατωνικές καταβολές [7], την οποία ανέπτυξε ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης [8] στη διδασκαλία του και ιδίως στον περίφημο Κατηχητικό Λόγο του, κείμενο που λόγω του αυστηρά θεολογικού περιεχομένου του απευθυνόταν σε περιορισμένο κοινό [9], αλλά και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας [10]. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή το κακό θα αφανιστεί και θα επέλθει η καθολική σωτηρία των όντων, επιστρέφοντας η κτίση στην προπτωτική της μακαριότητα [11]. Για τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης αποκατάσταση σημαίνει ανάσταση [12]. Είναι αναγκαίο να επισημανθεί πως ο Νύσσης επηρεάστηκε από τον Ωριγένη [13] στην ανάπτυξη της θεωρίας της αποκατάστασης των πάντων.
Ας σταθούμε για λίγο στον Ωριγένη. Ο Ωριγένης υπήρξε μεγάλος χριστιανός συγγραφέας της Εκκλησίας, τον οποίο η ίδια καταδίκασε λόγω κάποιων θέσεων του στη διδασκαλία του, που ο ίδιος ανέπτυξε, μεταξύ των οποίων και η θεωρία της αποκατάστασης των πάντων. Ο Ωριγένης επηρέασε αρκετούς Πατέρες της Εκκλησίας [14]. Οι Καππαδόκες Πατέρες, Μ. Βασίλειος και Γρηγόριος Θεολόγος στις μελέτες τους χρησιμοποιούν ως βοηθήματα τις ερμηνείες των Πατέρων της Εκκλησίας και ιδίως του Ωριγένη [15]. Ο Μ. Αθανάσιος καλεί τον Ωριγένη μάρτυρα της οικείας πίστης, χαρακτηρίζοντας τον θαυμαστό και φιλοπονώτατο [16]. Ο Γρηγόριος Νύσσης, αν και επηρεάστηκε σημαντικά από τον Ωριγένη, καταπολέμησε ορισμένες κακοδοξίες του [17].
Υποσημειώσεις:
[1] Anthony Meredith, S.J., Gregory of Nyssa, The Early Church Fathers, London and New York, 1999, p. 139.
[2] Βλ. Δημητρίου Τσελεγγίδη, Η ικανοποίηση της θείας δικαιοσύνης κατά τον Άνσελμο Καντερβουρίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 90-104.
[3] Βλ. Νίκου Ματσούκα, Το πρόβλημα του κακού, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 199.
[4] Βλ. Νίκου Ματσούκα, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Γ’, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 313.
[5] Για τη βιβλική ρίζα της έννοιας βλ. C. A. Patrides, Journal of the History of Ideas, The salvation of Satan, Vol. 28, No. 4 (Oct.-Dec., 1967), University of Pennsylvania Press, pp. 468-469.
[6] .π. σ. 198.
[7] Βλ. Ανδρέου Θεοδώρου, Ἡ περί ἀποκαταστάσεως τῶν πάντων διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 30, Τεύχος 1, 1959, σ. 25.
[8] ‘’Ο Γρηγόριος Νύσσης έδωσε τρεις λόγους για την πίστη του στην Αποκατάσταση. Πρώτα, επικαλέστηκε τον χαρακτήρα του Θεού. ‘Όντας Αγαθός, ο Θεός έχει έλεος για τον αμαρτωλό άνθρωπο, όντας Σοφός, δεν αγνοεί τα μέσα, που χρειάζονται για να τον αποκαταστήσει. Δεύτερον, δήλωσε ότι πίστευε στην Αποκατάσταση, επειδή αναγνώρισε το πρόβλημα του κακού, το οποίο μην έχοντας δική του ύπαρξη, καθότι είναι αρνητικό, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει για πάντα, κάποτε, θα πάψει να υπάρχει. Τρίτον, πίστευε στην ευεργετική φύση της τιμωρίας. Αναγνώρισε ότι η κάθε Θεϊκή τιμωρία έχει διορθωτικό σκοπό’’. Βλ. σχετικά William Barclay, Why i am a convinced Universalist, William Barclay: A Spiritual Autobiography, William B Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, 1977, pp. 65-67.
[9] Ιωάννη Πλεξίδα, Η ανθρωπολογία του κακού, Εκδόσεις Λογείον, Τρίκαλα 20042, σ. 182.
[10] Βλ. Ευστράτιου Παναγιώτου, Η αποκατάσταση των πάντων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, Εκδόσεις Μεταμόρφωση, Αθήνα 2024.
[11] Ό.π. σ. 181.
[12] Γρηγορίου Νύσσης, Περί ψυχής και αναστάσεως, PG 46, 148 C: ‘’Ἡ δέ τῆς φύσεως ἀποκατάστασις ἡ ἀνάστασίς ἐστιν’’. Πρβλ. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, Οι Ανατολικοί Πατέρες του τετάρτου αιώνα, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 318-329.
[13] Βλ. Βασίλη Τατάκη, Η συμβολή της Καππαδοκίας στη χριστιανική σκέψη, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1989, σσ. 238-239.
[14] Πατέρες της Εκκλησίας όπως οι Μ. Αθανάσιος, Μ. Βασίλειος, Γρηγόριος ο Θεολόγος, Γρηγόριος Νύσσης, Ιωάννης Χρυσόστομος, Ιλάριος Πικταβίου, Αμβρόσιος Μιλάνου, Βικέντιος Λειρίνου γνώριζαν καλά και χρησιμοποιούσαν ποικιλοτρόπως τον Ωριγένη. Βλ. σχετικά Ευστράτιου Παναγιώτου, Η αποκατάσταση των πάντων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, Εκδόσεις Μεταμόρφωση, Αθήνα 2024, σ. 278.
[15] Βασιλείου Σταυρίδη, Αἱ ὠριγενιστικαί ἔριδες, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 28, Τεύχος 4, σσ. 573-574.
[16] Σωκράτους Σχολαστικού, Εκκλησιαστική Ιστορία, PG 67, 701.
[17] Ανδρέου Θεοδώρου, Ἡ περί ἀποκαταστάσεως τῶν πάντων διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος 30, Τεύχος 2, 1959, σσ. 181-182. Πρβλ. P.M. Gr. 46, 125-128, Danielou, Origéne, σ. 282, P.M. Gr. 46, 79.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων
