Όταν η συζήτηση περιλαμβάνει το Ιράν, το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στους Πέρσες. Την αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών, τον Κύρο, τον Δαρείο και τον Ξέρξη, αλλά και την πολιτισμική συνέχεια που μοιάζει να ενώνει την αρχαιότητα με τη σύγχρονη χώρα. Η ίδια η λέξη «Περσία» επιβιώνει ακόμη στη διεθνή φαντασία, παρά το γεγονός ότι από το 1935 το κράτος άλλαξε το όνομά του και αποκαλείται επισήμως Ιράν.
Πίσω από αυτή την αλλαγή κρύβονται πολλά. Η Περσία ήταν η χώρα των Περσών. Το «Ιράν», που σημαίνει «χώρα των Αρίων», καλύπτει πολύ περισσότερο την σύνθετη εθνολογική πραγματικότητα. Ένα μωσαϊκό λαών, γλωσσών και τοπικών ταυτοτήτων που μόνο ομοιογένεια δεν αποπνέει και κάνει ακόμα πιο σύνθετο το σκηνικό για την επόμενη ημέρα του πανάρχαιου αυτού κράτους, μετά την αμερικανο-ισραηλινή επίθεση.
Οι Πέρσες αποτελούν περίπου το μισό του πληθυσμού. Υπάρχουν διάφορες εκτιμήσεις να κυμαίνονται γύρω στο 50%, άλλοτε λίγο λιγότερο και άλλοτε λίγο περισσότερο, ανάλογα με την πηγή και τα κριτήρια καταγραφής. Οι επίσημες απογραφές στο Ιράν δεν καταγράφουν επισήμως για εθνότητα, γεγονός που αφήνει χώρο για ερμηνείες και πολιτικές αναγνώσεις. Αυτό που είναι σαφές, ωστόσο, είναι ότι σχεδόν οι μισοί πολίτες της χώρας δεν ανήκουν στην περσική εθνοτική ομάδα.
Εθνοτικές ομάδες στο σύγχρονο Ιράν
Ακόμη όμως και η κατηγορία «Πέρσες» δεν είναι ενιαία. Η περσική γλώσσα, η φαρσί, λειτουργεί ως επίσημη γλώσσα του κράτους και ως βασικό στοιχείο εθνικής συνοχής. Στο εσωτερικό, όμως, της γλωσσικής αυτής πλειονότητας υπάρχουν διακριτές εθνοτικές και τοπικές ομάδες. Οι Μαζανταρανί και οι Γκιλάκι στις βόρειες ακτές της Κασπίας διατηρούν γλωσσικές ιδιαιτερότητες και πολιτισμικές παραδόσεις που διαφέρουν από το κεντρικό περσικό πρότυπο.
Οι Λούροι στα δυτικά, συγγενείς γλωσσικά με τους Πέρσες αλλά με έντονη τοπική ταυτότητα, αποτελούν μια ξεχωριστή κοινωνική και ιστορική κοινότητα. Οι Ταλίς, στα σύνορα με το Αζερμπαϊτζάν, μιλούν γλώσσα ιρανικής οικογένειας αλλά διαφοροποιούνται σαφώς απόν «καθ’ εαυτόν» Πέρση. Η έννοια του «περσικού έθνους» είναι, στην πράξη, περισσότερο μια πολιτική ομπρέλα παρά μια απόλυτα ομοιογενής εθνοτική κατηγορία.
Η μεγαλύτερη μη περσική ομάδα είναι οι Αζέροι. Υπολογίζεται ότι αποτελούν μεταξύ 15% και 20% του πληθυσμού, ίσως και περισσότερο. Ζουν κυρίως στο βορειοδυτικό Ιράν, στις επαρχίες που συνορεύουν με τη Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν, αλλά και σε μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Τεχεράνη. Μιλούν αζερική, μια τουρκική γλώσσα, και πολιτισμικά συνδέονται με τον ευρύτερο τουρκικό κόσμο. Παρ’ όλα αυτά, η ενσωμάτωσή τους στο ιρανικό κράτος είναι βαθιά και ιστορική. Δεν είναι τυχαίο ότι τόσο ο Αλί Χαμενεΐ, όσο και ο νυν πρόεδρος Μασούντ Πεζεκιάν, έχουν αζερική καταγωγή. Η αζερική ταυτότητα στο Ιράν δεν ταυτίζεται με αποσχιστικά αιτήματα στον βαθμό που παρατηρείται αλλού, αλλά αποτελεί μια υπενθύμιση ότι η ιρανική επικράτεια δεν είναι εθνοτικά μονοδιάστατη.
Οι Κούρδοι αποτελούν άλλη μια σημαντική ομάδα, περίπου 10% του πληθυσμού. Κατοικούν κυρίως στα δυτικά, κατά μήκος των συνόρων με το Ιράκ και την Τουρκία. Η κουρδική γλώσσα ανήκει επίσης στην ιρανική γλωσσική οικογένεια, αλλά η πολιτική τους ιστορία είναι διαφορετική. Οι κουρδικές περιοχές του Ιράν έχουν γνωρίσει εντάσεις, ιδίως μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, όταν η νέα εξουσία στην Τεχεράνη συγκρούστηκε με κουρδικές οργανώσεις που ζητούσαν αυτονομία. Σε αντίθεση με τους Αζέρους, οι Κούρδοι του Ιράν έχουν ισχυρότερη αίσθηση διακριτής εθνικής ταυτότητας, ενταγμένης στο ευρύτερο κουρδικό ζήτημα που εκτείνεται σε τέσσερα κράτη.
Στο νοτιοδυτικό Ιράν, στην πλούσια σε πετρέλαιο επαρχία Χουζεστάν, ζει σημαντικός αραβικός πληθυσμός, συχνά αποκαλούμενος «Άραβες του Αχβάζ», από την πόλη Αχβάζ. Οι Άραβες του Ιράν είναι σιίτες στην πλειονότητά τους, όπως και οι Πέρσες, γεγονός που λειτουργεί ως στοιχείο θρησκευτικής συνοχής, αλλά η γλωσσική και πολιτισμική τους ιδιαιτερότητα τους διαφοροποιεί. Η περιοχή τους έχει υπάρξει πεδίο διαμαρτυριών και εντάσεων, ιδίως λόγω οικονομικών ανισοτήτων και περιβαλλοντικών προβλημάτων. Το πετρέλαιο που αναβλύζει από το υπέδαφος της Χουζεστάν αποτελεί κεντρικό πυλώνα της ιρανικής οικονομίας, αλλά οι τοπικές κοινωνίες συχνά αισθάνονται ότι δεν επωφελούνται αναλόγως.
Στα νοτιοανατολικά, κοντά στα σύνορα με το Πακιστάν, ζουν οι Βελούχοι, μια σουνιτική κατά πλειονότητα ομάδα που μιλά βελούχικα, επίσης ιρανική γλώσσα. Οι Βελούχοι αποτελούν μικρότερο ποσοστό του πληθυσμού, γύρω στο 2%, αλλά η γεωγραφική τους θέση σε μια φτωχή και στρατηγικά ευαίσθητη περιοχή τους προσδίδει ιδιαίτερη σημασία. Η επαρχία Σιστάν και Βαλουχιστάν είναι από τις λιγότερο ανεπτυγμένες της χώρας και έχει γνωρίσει κατά καιρούς ένοπλες εντάσεις.
Πέρα από αυτές τις μεγάλες ομάδες, το Ιράν φιλοξενεί και μικρότερες εθνικές και εθνοτικές κοινότητες που δεν ανήκουν στην ιρανική γλωσσική οικογένεια. Οι Τουρκμενίοι στα βορειοανατολικά μιλούν τουρκική γλώσσα και διατηρούν νομαδικές παραδόσεις. Οι Αρμένιοι και οι Ασσύριοι, χριστιανικές κοινότητες με βαθιές ρίζες στην περιοχή, αποτελούν μικρό αλλά ιστορικά σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού. Οι Εβραίοι του Ιράν, από τις αρχαιότερες εβραϊκές κοινότητες στον κόσμο, συνεχίζουν να ζουν κυρίως στην Τεχεράνη και στο Ισφαχάν, παρά τη μαζική μετανάστευση μετά το 1979. Ακόμη και μικρές κοινότητες Γεωργιανών ή Τσερκέζων, κατάλοιπα παλαιότερων μετακινήσεων πληθυσμών, επιβιώνουν μέσα στον ιρανικό κοινωνικό ιστό.
Το Ιράν, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα «περσικό» κράτος. Οικοδομήθηκε ιστορικά πάνω σε μια αυτοκρατορική λογική. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η κεντρική εξουσία στην Τεχεράνη επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην εθνική ενότητα και την εθνοτική πολυφωνία. Η περσική γλώσσα και το σιιτικό ισλάμ λειτουργούν ως συνεκτικοί δεσμοί, αλλά κάτω από αυτή την επιφάνεια συνυπάρχουν πολλαπλές ταυτότητες.
Περσία: Η ιστορία πίσω από την ονομασία του Ιράν | Ειδήσεις για την Οικονομία | newmoney
