Καθώς ο πόλεμος μονοπωλεί την καθημερινότητά μας με διάφορους τρόπους, αξίζει να στρέψουμε το βλέμμα, έστω για λίγο, προς τα πίσω. Η Ελλάδα και το Ιράν έχουν μια ιδιαίτερη ιστορία που ξεκινάει από την αρχαιότητα. Για τον Ελληνισμό, οι Πέρσες ήταν ο εχθρός που έρχεται από την Ανατολή. Αυτή η αντίληψη επιβίωσε μέχρι και τα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αν προσεγγίσουμε τη δική τους οπτική γωνία, θα χρειαστεί να αναρωτηθούμε. Ποιες αντιλήψεις διατηρούν για εμάς; Πώς μαθαίνουν τα παιδιά του Ιράν για τον Μέγα Αλέξανδρο;
Η θέση του Αλέξανδρου στα σχολικά βιβλία
Ο Μέγας Αλέξανδρος αναφέρεται συχνά σε περσικά κείμενα ως «ο καταραμένος». Υπάρχουν βέβαια και διάφορα βιβλία με ιστορίες που τον περιγράφουν με έναν ξεχωριστό τρόπο. Σύμφωνα με αυτά, ο στρατηλάτης παρουσιάζεται ως ένας σοφός και γενναίος ήρωας. Στα σχολικά βιβλία του Ιράν, τα πράγματα είναι κάπως διαφορετικά. Ήδη από 9 χρονών, τα παιδιά μαθαίνουν για τους αρχαίους βασιλείς της Περσίας και την παρακμή της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών. Οι αναφορές για τον Αλέξανδρο και την εκστρατεία του είναι περιορισμένες.
Υπάρχει όμως μια αναφορά που, όπως τονίζουν διάφοροι ερευνητές, δεν υπάρχει στα αντίστοιχα σχολικά βιβλία της Ελλάδας. Αφορά την καταστροφή της Περσέπολης. Ο Αλέξανδρος, σύμφωνα με μια θεωρία, κατέστρεψε την αρχαία πρωτεύουσα των Αχαιμενιδών ως αντίποινα για την καταστροφή της Ακρόπολης από τον Περσικό στρατό. Ακόμη και στις επόμενες τάξεις, δεν δίνεται βαρύτητα στις στρατιωτικές επεμβάσεις των Περσών στην Ελλάδα. Υπογραμμίζονται μόνο τα αίτια παρακμής και η άνοδος του Αλέξανδρου στην εξουσία πριν την εκστρατεία του.
Από κατακτητής, ήρωας
Ο Μέγας Αλέξανδρος στην γλώσσα των λαών της Μέσης Ανατολής έχει κι ένα άλλο προσωνύμιο. Είναι ο «Iskandar», ο μεγάλος κατακτητής που σάρωσε την αρχαία αυτοκρατορία και έσπειρε τον όλεθρο. Βέβαια, αξίζει να σημειωθεί πως καμία από τις αρχαίες ιρανικές πηγές που περιγράφουν τη δράση του Αλέξανδρου δεν έχει διασωθεί αυτούσια και πλήρης. Το θέμα όμως είναι πως η μορφή του Αλέξανδρου έχει «φιλτραριστεί» και έχει επιβιώσει μέσα στην ιρανική κουλτούρα.
Το αρνητικό στίγμα υπάρχει. Παρ’ όλα αυτά σε ορισμένα έργα μετά την επικράτηση του Ισλάμ στην περιοχή, εμφανίζεται μια διαφορετική αφήγηση γύρω από τη ζωή του στρατηλάτη. Το «Σαχναμέ» (Shahnameh) είναι ένα είδος εθνικού έπους, ανάλογο με τα Ομηρικά Έπη. Καλύπτει την ιστορία του Ιράν από την αρχαιότητα μέχρι και την ισλαμική κατάκτηση. Μέσα στα 50.000 δίστιχα αυτού του έργου, περίπου 2.500 αφορούν τη ζωή του Αλέξανδρου με αρκετές διαφορές από την Ιστορία όπως την ξέρουμε.
Ο Αλέξανδρος ναι μεν γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Μακεδονία, αλλά είναι ετεροθαλής αδελφός του Πέρση βασιλιά. Εκστρατεύει όχι ως κατακτητής αλλά ως νόμιμος διεκδικητής του θρόνου. Η διήγηση βέβαια ανακατεύεται με μύθους και θρύλους. Ο ίδιος σε κάποιο σημείο ταξιδεύει για προσκύνημα στη Μέκκα ενώ προσπαθεί απεγνωσμένα να βρει την Πηγή της Ζωής, ένα μοτίβο που απαντάται για πρώτη φορά στο Έπος του Γκιλγκαμές. Εν τέλει, πεθαίνει στο Ιράκ και αφήνει οδηγίες στη μητέρα του για τη διαχείριση της αυτοκρατορίας του.
Η μορφή του Αλέξανδρου αποτελεί κατά έναν παράδοξο τρόπο μια γέφυρα μεταξύ Ελλάδας και Ιράν. Με διαφορετικό τρόπο και μέσα από διαφορετικές «ζυμώσεις», η Ιστορία παίζει τα δικά της παιχνίδια και οι λαοί καταγράφουν με τον δικό τους τρόπο.
