Οι σχολικές εκδρομές, μονοήμερες και ολιγοήμερες, είναι πολύ σημαντικό στοιχείο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Έχουν σχέση και με τη μάθηση και με την ψυχαγωγία των μαθητών. Με τη μάθηση, γιατί προσφέρουν τη δυνατότητα στους μαθητές να επισκεφτούν και να γνωρίσουν μέρη με μορφωτική αξία, και με την ψυχαγωγία, γιατί τους δίνουν την ευκαιρία να ξεφύγουν, έστω για λίγο, από τις απαιτήσεις και την ένταση του καθημερινού σχολικού προγράμματος και να έρθουν σε επαφή με τη φύση και με δημιουργήματα του πολιτισμού που προσφέρουν αισθητική απόλαυση και πνευματική- ψυχική ευχαρίστηση.
Η επιλογή των συγκεκριμένων θεμάτων που αναφέρονται στον κόσμο των Μουσείων και των αρχαιολογικών χώρων, υπαγόρευσε τη βούληση και απόφασή μας να πραγματοποιήσουμε ημερήσια εκπαιδευτική εκδρομή στα Σέρβια και στη Σιάτιστα, στο κάστρο και τους βυζαντινούς οικισμούς, στα θαυμάσια παραδοσιακά αρχοντικά-μουσεία, την Παρασκευή, 24 Απριλίου 2026, με συμμετέχοντες τους μαθητές/τριες από τα τμήματα: Α1, Α2 & Α3 και συνοδούς καθηγητές τις κ.κ.: Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογο-ιστορικό, Δ/ντρια 9ου Γυμνασίου Τρικάλων & Αριάδνη Διαμαντή, φιλόλογο ειδικής Αγωγής.
Στην καστροπολιτεία των Σερβίων περιηγηθήκαμε επί ώρες και απολαύσαμε την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής γιατί η καστροπολιτεία των Σερβίων Κοζάνης είναι όνειρο την Άνοιξη: κάστρα, πύργοι, προμαχώνες, διαζώματα, εκκλησάκια-φυλάκια, ναοί, εργαστήρια, οικίες, παλατάκι, όλα τα κατάλοιπα των μνημείων της αφηγούνται μια γοητευτική βυζαντινή ιστορία. Ως πόλη-κάστρο τα Σέρβια ιδρύθηκαν από τον Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ηράκλειο περί τα μέσα του 7ου αιώνα προκειμένου να εποικισθούν από Σέρβους που εκείνη την εποχή είχαν κατέβει από τις περιοχές του Δούναβη και του Σαύου. Μετά την αποχώρηση των Σέρβων η πόλη παρέμεινε ως βυζαντινό φρούριο. Τον 10ο αιώνα καταλήφθηκαν από τους Βουλγάρους αλλά γρήγορα όμως ανακαταλήφθηκαν από τον Βασίλειο τον Βουλγαροκτόνο. Μερικά τμήματα εκείνου του τείχους είναι το λεγόμενο «Κάστρο της Ωριάς» που σώζεται μέχρι σήμερα.
Η Βυζαντινή πόλη των Σερβίων με την Ακρόπολη, την Άνω και την Κάτω Πόλη είχε τρία τείχη άμυνας για τους επιδρομείς, τα οποία προφύλασσαν ταυτόχρονα το στρατιωτικό διοικητή που ζούσε στην Ακρόπολη, τόσο από τους εξωτερικούς, όσο και από τους εσωτερικούς εχθρούς. Στην κάτω πόλη ζούσαν οι αγρότες και οι εργάτες, στην άνω πόλη διέμενε η μεσαία τάξη και στην Ακρόπολη ο Στρατιωτικός διοικητής, όπως αναφέρει ο Ιωάννης Καντακουζηνός: «Το δε τρίτον, άκρα ον, το άρχοντι ανείται».
Η Ακρόπολη κάλυπτε 2,5 στρέμματα και σήμερα σώζονται -με μεγάλες φθορές- οι Πύργοι, που ξεπερνούσαν τα 20 μέτρα ύψος, μεγάλα τμήματα από τα τείχη και ίχνη κτισμάτων. Η Άνω Πόλη κάλυπτε 20 στρέμματα. Σώζονται οι βάσεις πολλών κατοικιών και τα τείχη που την περιέβαλαν, που είχαν σχήμα πολυγωνικό, με πύργους στρογγυλούς και ορθογώνιους που ακολουθούσαν την κλίση του λόφου.
Η Κάτω Πόλη κάλυπτε 75 στρέμματα. Σώζονται τείχη, τμήμα της κεντρικής υψηλής πύλης του Κάστρου, τμήματα υδραγωγείων, πολλά ερείπια και ίχνη σπιτιών και εκκλησιών. Τρεις μάλιστα εκκλησίες σώζονται σε αρκετά καλή κατάσταση με πολλές σπάνιες και θαυμάσιες τοιχογραφίες. Είναι η μεγάλη Βυζαντινή Βασιλική Εκκλησία (11ου αιώνα) που πιθανολογείται από τους ειδικούς ότι είναι του Αγίου Δημητρίου, η εκκλησία του Πρόδρομου Ιωάννη και το μοναστήρι των Αγίων Θεοδώρων, σκαρφαλωμένο σαν περιστεροφωλιά σε ένα άγριο και απόκρημνο βράχο, με φανταστική θέα.
Η Βυζαντινή πόλη των Σερβίων ήταν έδρα επισκοπής από τον 8ο μ.Χ αιώνα μέχρι τον 18ο με καθεδρικό ναό την μεγάλη Βασιλική Εκκλησία του Αγίου Δημητρίου.
Η Σιάτιστα μας υποδέχτηκε εκθέτοντας σταδιακά τη χαμηλόφωνη γοητεία της που ξεδιπλώνεται όσο περισσότερο γνωρίζεις και εκτιμάς το ένδοξο παρελθόν της.
Περπατώντας στους λιθόστρωτους δρόμους αυτής της γραφικής, ιστορικής κωμόπολης κυκλωμένοι από χρώμα και νωχέλεια, αισθανθήκαμε σαν να βρισκόμαστε σε ένα ρομαντικό, μεγαλοπρεπές σκηνικό θεάτρου. Γύρω μας, εντωμεταξύ, ωραιότατα πετρόχτιστα αρχοντικά, με στιβαρή αρχιτεκτονική, μετέφεραν αυθεντικές εικόνες ενός πυκνού, πολυσήμαντου παρελθόντος.
Η ακμή της πόλης, στην οποία πρωταγωνίστησαν οι έμποροι, οι γουναράδες και οι οινοποιοί, ξεκίνησε τον 17ο αιώνα και διήρκεσε μέχρι και τον 19ο. Η αστική τάξη που δημιουργήθηκε τότε στη Σιάτιστα δεν υστέρησε σε προσφορές, ούτε τα παλιά, ούτε τα νεότερα χρόνια.
Εδώ αξίζει να πούμε ότι ο Προφήτης Ηλίας είναι προστάτης των γουναράδων, οι οποίοι υπήρξαν ένας από τους πυλώνες της οικονομικής ανάπτυξης της πόλης. Μάλιστα, η κερδοφόρα δραστηριότητά τους έκανε πολλούς Σιατιστινούς να στραφούν προς αυτό τον κλάδο, εγκαταλείποντας την παραδοσιακή ενασχόληση με την αμπελουργία. Έπρεπε να έρθει η δεκαετία του 1980, που σήμανε τον μαρασμό της βιοτεχνίας της γούνας, ώστε να πάρει και πάλι τα πάνω της η αμπελουργία και η οινοποιία.
Για τους εύπορους εμπόρους, ο πιο πρόσφορος τρόπος να δείξουν τον πλούτο που αποκτούσαν και τη γενικότερη επιτυχία τους, ήταν η οικοδόμηση επιβλητικών αρχοντικών οικιών. Με τη σειρά τους, έπειτα, αυτές έγιναν σύμβολα μιας δυναμικής αστικής τάξης. Όλες, εντωμεταξύ, φτιάχτηκαν από ξακουστές συντεχνίες (σινάφια) Ηπειρωτών και Μακεδόνων μαστόρων, περιλαμβάνοντας υπόγειους και ημιυπόγειους χώρους, μεσοπάτωμα, όροφο και εσωτερική αυλή («μεσιά»). Εξωτερικά, μάλιστα, μοιάζουν σαν οχυρά με κλειστά σαχνισιά, κάτι λογικό, αφού η Σιάτιστα υφίστατο συχνές εχθρικές επιδρομές.
Αν υπάρχει κάτι που μας άφησε έκθαμβους, όμως, είναι η εσωτερική τους διακόσμηση, κυρίως στον όροφο όπου οι ένοικοι δέχονταν κοινωνικές επισκέψεις και οργανώνονταν οι γιορτές –οπότε υπήρχε η δυνατότητα να επιδειχθεί ο πλούτος μιας οικογένειας. Εδώ είδαμε πολύχρωμες τοιχογραφίες που αναπαριστούν κυρίως φυτά, αλλά και μυθολογικές παραστάσεις και προσωπογραφίες, βιτρό στα παράθυρα, ξυλόγλυπτα και γύψινες διακοσμήσεις στα τζάκια. Όλα ακτινοβολούσαν χαρά και αγάπη για την τέχνη, τα χρώματα, τη ζωή.
Το πιο διάσημο από τα 30 περίπου αρχοντικά της Σιάτιστας που βρίσκονται σε καλή κατάσταση είναι το Αρχοντικό της Πούλκως , παλαιότερα γνωστό ως Οικία Πουλκίδη, το οποίο άνοιξε για το κοινό το 2017. Ξεκίνησε να χτίζεται το 1752 κι έχει αναστηλωθεί και ανακαινιστεί υποδειγματικά. Ο διάκοσμός του, ειδικά, μας «θάμπωσε» με την ομορφιά του. Η εξαιρετικά ελκυστική και ουσιαστική ξενάγηση των υπευθύνων του αρχοντικού μας συνάρπασε με την παραστατικότητά της. Οι ίδιοι μας ξενάγησαν πρόθυμα και με τον καλύτερο τρόπο και στην παμπάλαιη εκκλησία της Αγίας Παρασκευής & Αικατερίνης που στέκει αυθεντική και ανθεκτική απέναντι στο χρόνο από το 1660!
Στη Χώρα της Σιάτιστας βρίσκονται δύο ακόμα θαυμάσια σπίτια, το Αρχοντικό Μανούση –που σύμφωνα με την επιγραφή στην πρόσοψη χτίστηκε το 1762– και το Αρχοντικό Δόλγκηρα, το οποίο χτίστηκε το 1700 και λειτουργεί ως Λαογραφικό Μουσείο.
Δεν έπαψε κάθε στιγμή να μας εντυπωσιάζει η όψη της γραφικής κωμόπολης της Σιάτιστας που έχει τόσα πολλά να σου χαρίσει! Η εκδρομή μας ολοκληρώθηκε με πολύ όμορφες εντυπώσεις, τόσο εξαιτίας του φυσικού κάλλους της πόλης της Σιάτιστας, όσο και της πλούσιας ιστορίας της.
Οι υπεύθυνοι συνοδοί της εκδρομής κ. Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια και κ. Αριάδνη Διαμαντή, φιλόλογος ειδικής αγωγής συγχαίρουν για ακόμα μία φορά όλους τους μαθητές και τις μαθήτριες για την άψογη συμπεριφορά τους και εύχονται και σε μελλοντικές εποικοδομητικές τέτοιες συνεργασίες!
Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 9ου Γυμνασίου Τρικάλων
