Το να διαβάζει κανείς λογοτεχνία ή να βλέπει ταινίες στο σπίτι του είναι καμιά φορά μια ιδιαίτερη εμπειρία. Θυμάμαι έναν φίλο μου, τον Βαγγέλη, που όταν ήταν φοιτητής είχε μια συνήθεια: για μία ή δύο εβδομάδες έβλεπε αποκλειστικά ταινίες του ίδιου σκηνοθέτη, για να «μπει στο πνεύμα του». Προσπάθησα κι εγώ κάποτε να κάνω κάτι αντίστοιχο με τη λογοτεχνία, ξεκινώντας από τον Αλμπέρ Καμύ. Μέσα σε λίγες μέρες διάβασα τον «Ξένο», την «Πτώση», την «Πανούκλα» και τον «Μύθο του Σισύφου». Ήταν μια απαιτητική εμπειρία, που δεν επανέλαβα. Αυτό όμως που μου έμεινε ήταν μια φράση του: «το μόνο πραγματικά σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα είναι η αυτοκτονία».
Ήταν μια άποψη που εντυπωσίαζε εύκολα σε φοιτητικές συζητήσεις. Όμως, δεκαετίες μετά και ιδίως σήμερα, με αφορμή το τραγικό γεγονός με τα δύο νέα κορίτσια στην Αθήνα, η φράση αυτή αποκτά διαφορετικό βάρος. Όχι φιλοσοφικό, αλλά βαθιά ανθρώπινο και κλινικό.
Η σύγχρονη επιστήμη έχει μετατοπίσει το ερώτημα. Η αυτοκτονία δεν είναι απλώς ένα φιλοσοφικό δίλημμα, αλλά ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο υγείας. Ο Shneidman την περιέγραψε ως μια «πολυδιάστατη κακή στιγμή», στην οποία εμπλέκονται βιολογικοί, ψυχολογικοί, διαπροσωπικοί, κοινωνικοί και υπαρξιακοί παράγοντες. Σήμερα, με τα δεδομένα του 2026, αυτή η προσέγγιση επιβεβαιώνεται ακόμη περισσότερο.
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι περίπου 80–90% των ανθρώπων που αυτοκτονούν πάσχουν από κάποια ψυχική διαταραχή. Οι συχνότερες είναι η κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή, οι ψυχωτικές διαταραχές και οι διαταραχές προσωπικότητας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικοί ή προσωπικοί παράγοντες δεν έχουν σημασία, αντίθετα, λειτουργούν συχνά ως εκλυτικά γεγονότα. Όμως, η «γέφυρα» προς την αυτοκτονία είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, μια ψυχική ευαλωτότητα που μπορεί και πρέπει να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί.
Τα τελευταία χρόνια, έχουν προστεθεί νέοι παράγοντες που επιβαρύνουν την κατάσταση:
- η απομόνωση και η μοναξιά
- η ψηφιακή υπερδιέγερση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
- η οικονομική και υπαρξιακή ανασφάλεια
- η δυσκολία των νέων ανθρώπων να βρουν σταθερό νόημα και προοπτική
Ιδιαίτερα στους εφήβους και στους νέους ενήλικες, παρατηρείται διεθνώς αύξηση των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών. Η ευαλωτότητα σε αυτή την ηλικία συνδυάζεται με έντονη συναισθηματική αστάθεια, παρορμητικότητα και ανάγκη αποδοχής.
Παράλληλα, εξακολουθούν να υπάρχουν επικίνδυνοι μύθοι. Ο πρώτος λέει ότι «όποιος μιλά για αυτοκτονία δεν το κάνει». Στην πραγματικότητα, πολλοί άνθρωποι που αυτοκτονούν έχουν προηγουμένως εκφράσει άμεσα ή έμμεσα την πρόθεσή τους. Ο δεύτερος μύθος υποστηρίζει ότι δεν πρέπει να ρωτάμε κάποιον αν σκέφτεται την αυτοκτονία, γιατί μπορεί να τον «ωθήσουμε» σε αυτή. Η αλήθεια είναι ακριβώς η αντίθετη: η ανοιχτή, ανθρώπινη συζήτηση συχνά λειτουργεί προστατευτικά.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι η αυτοκτονία είναι σε μεγάλο βαθμό προλήψιμη. Η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων, η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, η θεραπεία (φαρμακευτική και ψυχοθεραπευτική) και η κοινωνική υποστήριξη μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσιαστική απάντηση στον Καμύ.
Η αυτοκτονία δεν είναι πρωτίστως ένα φιλοσοφικό ερώτημα που καλείται να απαντήσει ο άνθρωπος μόνος του. Είναι μια κραυγή ψυχικού πόνου, συχνά σιωπηλή, που αφορά την ιατρική, την κοινωνία και όλους μας. Δεν είναι μια «ελεύθερη επιλογή» στο κενό, αλλά το αποτέλεσμα μιας κατάστασης όπου ο άνθρωπος δεν βλέπει άλλη διέξοδο.
Αν κάτι πρέπει να κρατήσουμε σήμερα, δεν είναι η εντύπωση μιας φράσης, αλλά η ευθύνη μιας στάσης. Να ακούμε, να ρωτάμε, να μην αδιαφορούμε και κυρίως να αντιμετωπίζουμε την αυτοκτονικότητα ως αυτό που είναι: ένα σοβαρό ζήτημα ψυχικής υγείας, που απαιτεί κατανόηση, επιστημονική γνώση και έγκαιρη παρέμβαση.
Ο Αχιλλέας Οικονόμου είναι Ψυχίατρος, Επιστημονικά Υπεύθυνος του Κέντρου Ημέρας και της Κινητής Μονάδας για Άτομα με Άνοια «ΝΟΗΜΑ» της ΕΠΑΨΥ στα Τρίκαλα.
