Στην καρδιά της παλιάς Αθήνας, στην περιοχή της Πλάκας στη συμβολή της οδού Αιόλου με την Πελοπίδα, λίγα μόλις μέτρα από την Ρωμαϊκή Αγορά και τον Πύργο των Αέρηδων, στέκει μέχρι σήμερα ένα φαινομενικά ασήμαντο μνημείο: η πύλη του Μεντρεσέ. Για τους περισσότερους περαστικούς αποτελεί απλώς ένα ακόμη ιστορικό κατάλοιπο. Στην πραγματικότητα όμως, πρόκειται για έναν τόπο βαθιά σημαδεμένο από τη βία, τον εγκλεισμό και τον θάνατο που συνδέεται άμεσα με μία από τις πιο γνωστές φράσεις της νεοελληνικής γλώσσας: “χαιρέτα μου τον πλάτανο”.
Οθωμανική περίοδος: Ένα κέντρο ισλαμικής παιδείας
Ο Μεντρεσές ιδρύθηκε το 1721, κατά την περίοδο της Οθωμανικής περιόδου στην Αθήνα, από τον Μεχμέτ Φαχρή. Ήταν ένα ισλαμικό ιεροσπουδαστήριο, ένα είδος ανώτερης σχολής όπου εκπαιδεύονταν μελλοντικοί ιμάμηδες και αξιωματούχοι της αυτοκρατορίας.
Οι σπουδαστές, οι λεγόμενοι “Σοφτάδες”, διδάσκονταν θεολογία και ισλαμικό δίκαιο (με βάση το Κοράνι), φιλοσοφία και γλώσσες όπως τα αραβικά, τα περσικά και τα τούρκικα.
Παράλληλα, ο χώρος λειτουργούσε και ως σημείο συγκέντρωσης των Οθωμανών αξιωματούχων της πόλης, γεγονός που του προσέδιδε και πολιτικό χαρακτήρα. Επίσης, εκεί συγκεντρώθηκαν οι αγάδες της περιοχής στο άκουσμα της ελληνικής επανάστασης του 1821.
Από σχολή σε φυλακή: Η αλλαγή χρήσης μετά την Επανάσταση
Μετά την ελληνική επανάσταση και την αποχώρηση των Οθωμανών, το κτίριο πέρασε στο νέο ελληνικό κράτος. Κατά τη βασιλεία του Όθωνα μετατράπηκε σε φυλακή, σηματοδοτώντας μια δραματική αλλαγή στον χαρακτήρα του χώρου. Ο Μεντρεσές έγινε τόπος κράτησης κατάδικων, χώρος εγκλεισμού πολιτικών αντιπάλων και σύμβολο καταστολής και αυταρχισμού. Εκεί φυλακίστηκε μεταξύ άλλων και ο στρατηγός Μακρυγιάννης, κατηγορούμενος για συνωμοσία κατά του Όθωνα.
Ο πλάτανος των εκτελέσεων: ένα σύμβολο τρόμου
Στην αυλή της φυλακής βρισκόταν ένας πλάτανος, ο οποίος έμμελε να συνδεθεί άρρηκτα με τον θάνατο. Σύμφωνα με την παράδοση, ο πλάτανος φυτεύτηκε από τον ληστή Μπίμπιση και απέκτησε δυο μεγάλα κλαδιά που χρησιμοποιούνταν για εκτελέσεις.
Ο πλάτανος έγινε μισητό σύμβολο της φυλακής, τόσο που οι φυλακσιμένοι έλεγαν ένα δίστιχο μεταξύ τους βλέποντάς τον: “Ο πλάτανος του Μεντρεσέ έχει διπλόν τον κλώνο, ο ένας λέει ισόβια κι ο άλλος λαιμητόμο”. Ακόμη και ο ποιητής Αχιλλέας Παράσχος, που συνελήφθη και φυλακίστηκε στον Μεντρεσέ το 1861 είχε γράψει ποίημα για τον περίφημο πλάτανο.
Η γέννηση της φράσης “χαιρέτα μου τον πλάτανο”
Η φράση που σήμερα χρησιμοποιείται ειρωνικά, έχει βαθιά τραγική προέλευση. Πρώην κρατούμενοι, περνώντας έξω από τη φυλακή, φώναζαν στους γνωστούς τους που βρίσκονταν μέσα “να δώσουν χαιρετίσματα στον πλάτανο”, ως ένδειξη χαιρετισμού προς το θάνατο και σε όσους ήταν καταδικασμένοι να τον αντικρύσουν.
Με τον χρόνο, η έκφραση απομακρύνθηκε από την αρχική της σημασία και κατέληξε να σημαίνει κάτι το ανέφικτο ή μάταιο.
Ο Μεντρεσές σήμερα
Οι αρχαιολόγοι είχαν ζητήσει από το 1850 να απομακρυνθούν οι φυλακισμένοι, ώστε να πραγματοποιηθούν αρχαιολογικές ανασκαφές στην περιοχή. Η φυλακή σταμάτησε να λειτουργεί το 1896 επί Γεωργίου Α’ και οι φυλακισμένοι μεταφέρθηκαν στις νέες φυλακές Αβέρωφ. Ο Μεντρεσές κατεδαφίστηκε εντελώς το 1914, ενώ έναν χρόνο αργότερα ο πλάτανός του χτυπήθηκε από κεραυνό και καταστράφηκε.
Σήμερα, το ιστορικό διατηρητέο μνημείο, που αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα οθωμανικής αρχιτεκτονικής του 18ου αιώνα, προχωρά σε πρόγραμμα αποκατάστασης και ανάδειξής του. Με αυτόν τον τρόπο θα αναβιώσει η ιστορική του σημασία ως μνημείο πολιτισμού και μνήμης, ενώ παράλληλα θα συνεχίσει να επιβιώνει στο πέρασμα των χρόνων όπως η απλή καθημερινή φράση “χαιρέτα μου τον πλάτανο”.
Τι σημαίνει η φράση “χαιρέτα μου τον πλάτανο” και πώς… – Athinorama.gr
