Έναν από τους πιο ιστορικούς και γραφικούς οικισμούς του Πηλίου, αλλά και ένα σημαντικό μνημείο της βιομηχανικής κληρονομιάς της περιοχής, αναδεικνύει το νέο οδοιπορικό του αρχιτέκτονα Δημήτρη Καραγκούνη, Επίτιμου Προϊσταμένου του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας, ο οποίος παρουσιάζει την ιστορία των Αφετών και την εγκαταλελειμμένη σήμερα μονάδα του παλαιού ελαιοτριβείου Αναγνώστου.
Οι Αφέτες βρίσκονται στο νοτιοανατολικό Πήλιο, σε υψόμετρο περίπου 240 μέτρων, μόλις 27 χιλιόμετρα από τον Βόλο και σε μικρή απόσταση από την παραλία της Αφήσσου. Πρόκειται για έναν παραδοσιακό οικισμό με μακραίωνη ιστορία, που συνδυάζει φυσική ομορφιά, αρχιτεκτονική κληρονομιά και πλούσιο πολιτιστικό αποτύπωμα.
Η ιστορία ενός χωριού που χάνεται στους αιώνες
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, οι Αφέτες πήραν το όνομά τους επειδή αποτέλεσαν την αφετηρία για την ξυλεία που χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή της Αργούς, του θρυλικού πλοίου των Αργοναυτών. Μία άλλη σημαντική ιστορική αναφορά αφορά τον παλαιό οικισμό της Νιάου, το όνομα του οποίου αποδίδεται σε σλαβικές εγκαταστάσεις του 14ου αιώνα, καθώς στη σλαβική διάλεκτο η λέξη «νιάου» σημαίνει στάνη.
Οι πρώτες επίσημες γραπτές αναφορές στον οικισμό συναντώνται ήδη από το 1615, σε οθωμανικά έγγραφα. Από τον 18ο αιώνα οι Αφέτες γνωρίζουν σημαντική ανάπτυξη, κυρίως χάρη στην εγκατάσταση Ηπειρωτών μαστόρων, οι οποίοι συνέβαλαν καθοριστικά στην πέτρινη αρχιτεκτονική του χωριού. Την ίδια περίοδο ολοκληρώνεται και η ανέγερση του Ιερού Ναού του Τιμίου Προδρόμου.
Κατά τον 19ο αιώνα πολλοί κάτοικοι αναζήτησαν καλύτερη τύχη στην Αίγυπτο, την Αμερική και αργότερα στην Αυστραλία. Τα χρήματα που έστελναν πίσω οι μετανάστες επέτρεψαν την κατασκευή των περίφημων «αιγυπτιώτικων» αρχοντικών, που μέχρι σήμερα αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της τοπικής αρχιτεκτονικής.
Η μεταπολεμική περίοδος, οι σεισμοί του 1955-1957 και η αστικοποίηση οδήγησαν στη σταδιακή εγκατάλειψη του χωριού, με αρκετά κτίρια να καταρρέουν ή να μένουν αναξιοποίητα.
Το ελαιοτριβείο Αναγνώστου, ένα μνημείο που κινδυνεύει
Στο επίκεντρο του οδοιπορικού βρίσκεται το παλαιό ελαιοτριβείο Αναγνώστου, ένα από τα σημαντικότερα βιομηχανικά μνημεία της περιοχής.
Η χαρακτηριστική καπνοδόχος του κατασκευάστηκε το 1906 με ειδικά τούβλα και πορσελάνη, ενώ ο βαρύς μηχανολογικός εξοπλισμός μεταφέρθηκε από τον Βόλο στην Άφησσο με καΐκια και στη συνέχεια έως τους Αφέτες με βοϊδάμαξες, γεγονός που αποτυπώνει τις τεράστιες δυσκολίες της εποχής.
Στο εσωτερικό του σώζεται ακόμη το ξύλινο πατάρι που χρησιμοποιούνταν ως αποθηκευτικός χώρος, ενώ οι πέτρινες κολώνες στην πρόσοψη μαρτυρούν την ύπαρξη μεγάλου ξύλινου στεγάστρου που σήμερα δεν υπάρχει.
Κραυγή αγωνίας για τη διάσωση της βιομηχανικής κληρονομιάς
Η εγκατάλειψη των παραδοσιακών ελαιοτριβείων του Πηλίου αποτελεί, σύμφωνα με τους ειδικούς, σοβαρή απώλεια για την πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής.
Η εικόνα των ερειπωμένων εγκαταστάσεων, των σκουριασμένων μηχανημάτων και των κτιρίων που καταρρέουν δεν συνιστά μόνο αισθητική υποβάθμιση, αλλά απειλεί να εξαφανίσει ένα σημαντικό κομμάτι της βιομηχανικής ιστορίας του τόπου.
Όπως επισημαίνεται, η διάσωση τέτοιων μνημείων δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στις δυνατότητες των ιδιοκτητών ή των τοπικών κοινωνιών. Απαιτείται οργανωμένη κρατική παρέμβαση, με χρηματοδοτικά εργαλεία και θεσμικό πλαίσιο που θα επιτρέψει την αποκατάσταση και αξιοποίησή τους ως μουσεία, πολιτιστικά κέντρα ή χώρους προβολής της ελαιοκομικής παράδοσης.
Το οδοιπορικό του αρχιτέκτονα Δημήτρη Καραγκούνη αναδεικνύει όχι μόνο την ιστορική διαδρομή των Αφετών, αλλά και την ανάγκη να διασωθούν πολύτιμα μνημεία της τοπικής ιστορίας πριν ο χρόνος τα οδηγήσει οριστικά στη λήθη.
