Έχετε κάνει τη συζήτηση. Ίσως και περισσότερες από μία φορές. Έχετε περπατήσει στο γκαράζ, στην αποθήκη, στο δωμάτιο επισκεπτών, και έχετε πει – ευγενικά ή όχι – «Μπαμπά, γιατί κρατάς όλα αυτά τα πράγματα;».
Υπάρχει ο πάγκος εργασίας που δεν έχει χρησιμοποιήσει εδώ και χρόνια. Το κουτί με τα εργαλεία από μια δουλειά που άφησε δεκαετίες πριν. Το καλάμι ψαρέματος που σταμάτησε να χρησιμοποιεί από τότε που άρχισαν να τον πονούν τα γόνατα. Στοίβες περιοδικών. Μια συλλογή από κάτι που δεν μπορείτε ακριβώς να αναγνωρίσετε. Αποδείξεις και εγχειρίδια για αντικείμενα που πλέον δεν υπάρχουν.
Και η απάντησή του είναι πάντα κάποια παραλλαγή της ίδιας φράσης: «Μπορεί να το χρειαστώ» ή «Είναι ακόμα καλό» ή απλώς σηκώνει τους ώμους και αλλάζει θέμα.
Έτσι, εσείς νομίζετε ότι το κάνει από πείσμα. Ίσως ακόμα και να το θεωρείτε πρόβλημα.
Ωστόσο, η ψυχολογία έχει μια πολύ διαφορετική εξήγηση για το τι συμβαίνει σε εκείνο το γκαράζ. Και μόλις το καταλάβετε, δεν θα βλέπετε πια αυτά τα αντικείμενα με τον ίδιο τρόπο.
Δεν είναι απλώς αντικείμενα – είναι η αυτοβιογραφική μνήμη σε φυσική μορφή
Μία από τις βασικές λειτουργίες της αυτοβιογραφικής μνήμης – η ικανότητά μας να θυμόμαστε και να αφηγούμαστε την ιστορία της ζωής μας – είναι κάτι που οι ερευνητές ονομάζουν «συνέχεια του εαυτού». Πρόκειται για τη διαδικασία μέσω της οποίας ένα άτομο διατηρεί την αίσθηση ότι παραμένει το ίδιο πρόσωπο με το πέρασμα του χρόνου, παρά το γεγονός ότι όλα γύρω του – το σώμα, οι ρόλοι, οι σχέσεις – αλλάζουν συνεχώς.
Το πετυχαίνουμε όταν θυμόμαστε. Αφηγούμαστε στον εαυτό μας την ιστορία μας. Θυμόμαστε ποιοι ήμασταν, το συνδέουμε με το ποιοι είμαστε τώρα και έτσι νιώθουμε συνεκτικοί. Ολοκληρωμένοι. Πραγματικοί.
Και για πολλούς ανθρώπους – ιδιαίτερα για τους ηλικιωμένους – τα φυσικά αντικείμενα λειτουργούν ως άγκυρες για αυτήν τη διαδικασία. Δεν πρόκειται απλά για ένα αντικείμενο. Είναι ένα ερέθισμα που ενεργοποιεί μια ανάμνηση, μια ταυτότητα. Θυμίζει: Ήμουν κάποιος. Έκανα πράγματα. Σημαίνω.
Οι ερευνητές στο Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας αναγνώρισαν πέντε διακριτές όψεις της συναισθηματικής προσκόλλησης σε αντικείμενα: τη χρήση αντικειμένων για τη διατήρηση αυτοβιογραφικών αναμνήσεων, τη χρήση αντικειμένων ως επεκτάσεις της ταυτότητας, τη χρήση αντικειμένων για άνεση και ασφάλεια, την ανθρωπομορφισμό (απόδοση ανθρώπινων χαρακτηριστικών σε αντικείμενα) και την ανασφαλή προσκόλληση σε αντικείμενα. Από αυτές, οι δύο πρώτες – μνήμη και ταυτότητα – εξηγούν τι συμβαίνει στο γκαράζ του πατέρα σας.
Δεν κρατάει σκουπίδια. Κρατάει τον ίδιο τον εαυτό του.
Κάθε αντικείμενο στο σπίτι είναι ένα κεφάλαιο από τη ζωή του
Σκεφτείτε τι υπάρχει πραγματικά εκεί.
Τα εργαλεία δεν είναι απλώς εργαλεία. Αντιπροσωπεύουν μια εποχή που ήταν δυνατός, ικανός και αναγκαίος. Όταν κατασκεύαζε πράγματα με τα χέρια του, διόρθωνε ό,τι ήταν χαλασμένο και είχε τη δύναμη να κάνει σημαντική δουλειά. Κάθε γαλλικό κλειδί θυμίζει ότι κάποτε ήταν το άτομο που η οικογένεια καλούσε όταν κάτι πήγαινε στραβά.
Το καλάμι ψαρέματος δεν αφορά το ψάρεμα. Αφορά τα Σάββατα που περνούσε με τον πατέρα του, τους φίλους ή τα παιδιά του – ήσυχα πρωινά για όλους, με εκείνον παρών, κάνοντας κάτι με το οποίο ένιωθε ζωντανός. Αν πετάξει το καλάμι αυτό, είναι σαν να σβήνει από τη μνήμη του αυτά τα σαββατιάκια πρωινά.
Το κουτί με τα έγγραφα από την παλιά του δουλειά δεν είναι δείγμα ακαταστασίας. Είναι απόδειξη ότι πέρασε 30 χρόνια κάνοντας κάτι που απαιτούσε δεξιότητες, επάρκεια και καθημερινή παρουσία. Χωρίς αυτό το κουτί, πώς θα αποδείξει ότι υπήρξαν εκείνα τα χρόνια;
Μια ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο Current Psychology Reports έδειξε ότι η προσκόλληση σε αντικείμενα αυξάνεται με την ηλικία, καθώς αυτά τα αντικείμενα λειτουργούν ως ερεθίσματα για ευχάριστες αναμνήσεις. Όσο περισσότερο ένα άτομο χρησιμοποιεί ένα αντικείμενο για να θυμηθεί σημαντικές αναμνήσεις, τόσο πιο ισχυρή γίνεται η προσκόλλησή του σε αυτό.
Ο ίδιος μηχανισμός ισχύει στο γκαράζ του πατέρα σας, στη ντουλάπα του, στο συρτάρι του γραφείου. Κάθε αντικείμενο είναι ένα κεφάλαιο σε μια ιστορία ζωής που κανείς πια δεν διαβάζει.
Όταν κανείς πια δεν ρωτά…
Μία από τις τρεις βασικές λειτουργίες της αυτοβιογραφικής μνήμης είναι η κοινωνική λειτουργία – μοιραζόμαστε τις αναμνήσεις μας με άλλους για να χτίσουμε οικειότητα, να διατηρήσουμε σχέσεις και να «συστηθούμε». Η μνήμη δεν είναι μόνο προσωπική. Προορίζεται να ειπωθεί.
Αλλά τι γίνεται όταν κανείς δεν ρωτά;
Όταν τα παιδιά σταματούν να λένε «Πες μου για όταν…». Όταν τα εγγόνια είναι πολύ απασχολημένα με τις συσκευές τους για να καθίσουν και να ακούσουν. Όταν η σύζυγος έχει ακούσει τις ιστορίες τόσες φορές που δεν αντιδρά πλέον. Όταν οι φίλοι έχουν φύγει ή έχουν απομακρυνθεί.
Οι ιστορίες δεν εξαφανίζονται. Απλώς χάνουν το κοινό τους. Και όταν δεν μένει κανείς να ακούσει την ιστορία σας, τα αντικείμενα γίνονται η τελευταία απόδειξη ότι αυτή η ιστορία ήταν αληθινή.
Γι’ αυτό δεν μπορεί να πετάξει ο πατέρας σας αυτά τα αντικείμενα. Όχι επειδή είναι πεισματάρης ή παράλογος. Αλλά γιατί σε κάποιο επίπεδο καταλαβαίνει – ίσως όχι συνειδητά – ότι η απόρριψη αυτών των αντικειμένων σημαίνει απόρριψη της απόδειξης ότι έζησε μια ζωή που αξίζει να θυμάται.
Δεν είναι ακαταστασία…
Υπάρχει λόγος που αυτή η συμπεριφορά εντείνεται κατά τη συνταξιοδότηση και την τρίτη ηλικία. Η περίδος που συμβαίνει δεν είναι τυχαία.
Όταν κάποιος εργάζεται, μεγαλώνει παιδιά και συμμετέχει ενεργά στον κόσμο, η ταυτότητά του ενισχύεται συνεχώς μέσω εξωτερικής ανατροφοδότησης (στη δουλειά, την οικογένεια κ.λπ.).
Έχεις ρουτίνες που επιβεβαιώνουν τη θέση σου στον κόσμο. Δεν χρειάζεσαι αντικείμενα για να σου θυμίζουν ποιος είσαι, γιατί ο κόσμος ήδη το κάνει αυτό για σένα.
Ωστόσο, όταν η δουλειά τελειώνει, τα παιδιά φεύγουν, ο κοινωνικός κύκλος μικραίνει και το σώμα επιβραδύνει, οι πηγές εξωτερικής επιβεβαίωσης αρχίζουν να εξαφανίζονται μία-μία. Και όταν δεν υπάρχει κανείς να αντικατοπτρίζει την ταυτότητά σου, αρχίζεις να στρέφεσαι στα μόνα πράγματα που μπορούν ακόμα να το κάνουν: τα αντικείμενά σου.
Το μπουφάν που φορούσες τη μέρα που γεννήθηκε το πρώτο σου παιδί. Το εγχειρίδιο από το μηχάνημα που χρησιμοποιούσες στη δουλειά. Το μετάλλιο, το πιστοποιητικό, η φωτογραφία, το σπασμένο ρολόι που κρατά ακόμα την ημερομηνία της επετείου.
Οι έρευνες για την αυτοβιογραφική μνήμη και τη γήρανση δείχνουν ότι η ανάκληση προσωπικών αναμνήσεων επιτρέπει στους ανθρώπους να σχηματίσουν μια αίσθηση συνέχειας του εαυτού μέσα στον χρόνο και ότι αυτή η συνέχιση είναι απαραίτητη για την ευημερία. Όταν οι ηλικιωμένοι χάνουν πρόσβαση σε αναμνήσεις και αφηγήσεις που στηρίζουν την ταυτότητά τους, οι ψυχολογικές συνέπειες είναι βαθιές: αποπροσανατολισμός, κατάθλιψη και αίσθηση της αποσύνδεσης από το παρελθόν του.
Τα αντικείμενα στο γκαράζ πολεμούν αυτή την αποσύνδεση. Δεν είναι ακαταστασία. Είναι άμυνα.
Αυτό που πραγματικά χρειάζεται από εσάς
Ο πατέρας σας δεν χρειάζεται να του οργανώσετε το γκαράζ ή την αποθήκη του.
Χρειάζεται να μπείτε στο γκαράζ, να πιάσετε ένα εργαλείο και να τον ρωτήσετε: «Τι έκανες με αυτό;». Και μετά να ακούσετε.
Στην πραγματικότητα όταν κάνετε αυτή την ερώτηση δεν ρωτάτε για το εργαλείο, αλλά για ένα κεφάλαιο της ζωής του πατέρας σας. Του ζητάτε να ανοίξει το βιβλίο της ζωής του και να σας διαβάσει μια σελίδα.
Του λέει ότι κάποιος, έστω κι ένας, νοιάζεται ακόμα για τον άνθρωπο πίσω από την ακαταστασία.
Τα αντικείμενα θυμούνται αυτό που εκείνος φοβάται ότι όλοι οι άλλοι έχουν ξεχάσει. Η μέρα που θα τον ρωτήσετε και θα σας μιλήσει γι’ αυτά ίως να είναι η μέρα που αποφασίζει να αποχωριστεί κάποια αυτό αυτά.
Όχι επειδή σταμάτησαν να έχουν σημασία, αλλά επειδή κάποιος του είπε επιτέλους ότι ο ίδιος έχει μεγαλύτερη σημασία από τα αντικείμενά του.
