«Ετοιμάζουμε τους leaders του αύριο» δηλώνουν στις διαφημιστικές τους μπροσούρες, φροντιστήρια και τόποι δραστηριοτήτων για παιδιά. Μια υπόσχεση που λειτουργεί καθησυχαστικά στους γονείς. Ένα παυσίπονο για τον πυρετό του μέλλοντος. Μια υπόσχεση που μοιάζει να προκρατά μια θέση στο αύριο, πριν καν το παιδί προλάβει να κατοικήσει το σήμερα. Πόσο συμβατά, όμως, είναι όλα αυτά με τον κόσμο του δημοτικού σχολείου;
Κάποτε το πρόγραμμα κάθε ανήλικου χωρούσε σε δύο ερωτήσεις: “τι ώρα σχολάς” και “πότε βγαίνεις να παίξεις”. Σήμερα, όμως, η ρουτίνα κάθε προεφήβου μοιάζει περισσότερο με σφιχτό ημερήσιο πρόγραμμα μάνατζερ: Σχολείο, αγγλικά, δεύτερη ξένη γλώσσα, προγραμματισμός, μπάσκετ, κολύμβηση, μουσική, ρομποτική, φροντιστήριο, δημιουργική απασχόληση, καλοκαιρινή κατασκήνωση.
Η νέα γονεϊκή αγωνία δεν είναι μόνο να είναι το παιδί χαρούμενο. Είναι να μη μείνει πίσω σε έναν κόσμο που ζητά όλο και νωρίτερα γνώσεις, δεξιότητες, οργάνωση και προσαρμογή. Και αυτό το στρες δεν έμεινε μόνο μέσα στα σπίτια. Έγινε αγορά. Στην Ευρώπη, η αγορά της εκπαιδευτικής τεχνολογίας εκτιμάται στα περίπου 46,5 δισ. ευρώ, το 2025 και προβλέπεται να ξεπεράσει τα 122 δισ. ευρώ έως το 2033, ενώ μόνο τα διαδικτυακά ιδιαίτερα μαθήματα κινούνται ήδη γύρω στα 2,2 δισ. ευρώ.
Η παιδική ηλικία αποκτά όρους project management
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται η ίδια φράση που ακούγεται σε αμέτρητα σπίτια: «να μη μείνει πίσω». Πίσω από ποιον; Από τους συμμαθητές του, από την αγορά εργασίας του αύριο, από την τεχνητή νοημοσύνη, από έναν κόσμο που μοιάζει να ζητά δεξιότητες πριν ακόμη το παιδί προλάβει να τις ανακαλύψει; Υπάρχουν στόχοι, χρονοδιάγραμμα, ενδιάμεσοι στόχοι, αξιολόγηση προόδου, επενδύσεις, κόστος ευκαιρίας. Αν το παιδί κάνει μουσική, μήπως δεν προλαβαίνει προγραμματισμό; Αν κάνει αθλητισμό, μήπως πρέπει να βάλει και αγγλικά; Αν έχει ελεύθερο απόγευμα, μήπως χάνει χρόνο;
Γονείς και παιδιά μπαίνουν σε ένα οικοσύστημα υπηρεσιών που υπόσχεται ότι θα τους προετοιμάσει καλύτερα για ένα «αύριο» που ουσιαστικά πέφτει σαν σκιά πάνω στην παιδικότητα. Στην Ελλάδα, αυτό δεν ακούγεται ξένο. Η χώρα έχει μακρά παράδοση στην παράλληλη ιδιωτική εκπαίδευση πέριξ της σχολικής.
Σύμφωνα με στοιχεία για την ιδιωτική εκπαιδευτική δαπάνη, τα ελληνικά νοικοκυριά δαπάνησαν το 2023 σχεδόν 614 εκατ. ευρώ για φροντιστήρια γενικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, η δαπάνη για φροντιστήρια στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση φέρεται να έχει τετραπλασιαστεί μέσα σε μία δεκαετία, από 5,9 εκατ. ευρώ το 2013 σε 26,1 εκατ. ευρώ το 2023. Αυτό το τελευταίο έχει σημασία. Το φροντιστήριο, η ενισχυτική μελέτη, η οργανωμένη εξωσχολική μάθηση δεν αφορά πια μόνο τον έφηβο που ετοιμάζεται για εξετάσεις. Κατεβαίνει ηλικιακά. Μπαίνει στο δημοτικό. Μπαίνει ακόμη και στα πρώτα χρόνια, με πιο ήπιες λέξεις: δημιουργική απασχόληση, δεξιότητες, πρώιμη εξοικείωση, ανάπτυξη ταλέντων.
Η παιδική ηλικία γίνεται επένδυση νωρίτερα
Στο εξωτερικό, η εικόνα είναι παρόμοια. Στις ΗΠΑ, στοιχεία του U.S. Census Bureau, της ομοσπονδιακής στατιστικής υπηρεσίας των ΗΠΑ, δείχνουν ότι το 2020 το 37% των κοριτσιών και το 27% των αγοριών συμμετείχαν σε μαθήματα όπως μουσική, χορός, γλώσσες ή άλλες δραστηριότητες, ποσοστά αυξημένα σε σχέση με το 1998. Τα κορίτσια συμμετείχαν επίσης συχνότερα σε ομάδες δραστηριοτήτων, όπως σχολικά clubs, πρόσκοποι ή άλλες οργανωμένες συλλογικές δράσεις, ενώ τα αγόρια περισσότερο σε αθλητικές δραστηριότητες.
Η ερώτηση, λοιπόν, δεν είναι αν οι δραστηριότητες κάνουν καλό. Πολλές κάνουν. Ο αθλητισμός μαθαίνει πειθαρχία, συνεργασία, αντοχή. Η μουσική καλλιεργεί συγκέντρωση. Οι γλώσσες ανοίγουν ορίζοντες. Ο προγραμματισμός μπορεί να δώσει τεχνολογική αυτοπεποίθηση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν όλα αυτά δεν αντιμετωπίζονται ως εμπειρίες, αλλά ως θωράκιση απέναντι σε έναν αόρατο, επερχόμενο ανταγωνισμό. Το παιδί δεν πάει απλώς αγγλικά. Χτίζει προφίλ. Δεν κάνει απλώς μπάσκετ. Μαθαίνει leadership. Δεν μαθαίνει απλώς ρομποτική. Προετοιμάζεται για την οικονομία του μέλλοντος. Δεν έχει απλώς πρόγραμμα. Έχει προεπαγγελματική ατζέντα.
Και οι γονείς; Οι γονείς αναλαμβάνουν χρέη μάνατζερ. Κλείνουν ώρες, μεταφέρουν παιδιά, συγκρίνουν κέντρα, πληρώνουν συνδρομές, παρακολουθούν πρόοδο, μιλούν με δασκάλους, αλλάζουν δραστηριότητες όταν οι αρχικά επιλεγμένες «δεν αποδίδουν». Το απόγευμα δεν είναι πια κενός χρόνος. Είναι ένα παράλληλο εργασιακό ωράριο.
Όταν το ελεύθερο παιχνίδι θεωρείται χαμένος χρόνος
Όμως η υπερ-οργάνωση έχει και κόστος. Το 2024, έρευνα από το University of Georgia έδειξε ότι τα παιδιά μπορεί να βρίσκονται ήδη στα όριά τους ως προς τις δραστηριότητες εμπλουτισμού και ότι η προσθήκη επιπλέον χρόνου σε τέτοιες δραστηριότητες δεν οδηγεί απαραίτητα σε καλύτερα αποτελέσματα. Αντίθετα, μπορεί να έχει αρνητικές αποδόσεις, ειδικά όταν αντικαθιστά ύπνο, κοινωνικότητα ή ελεύθερο παιχνίδι. Εδώ βρίσκεται το παράδοξο. Οι γονείς προσπαθούν να προστατεύσουν το μέλλον του παιδιού, αλλά συχνά το κάνουν καταναλώνοντας το παρόν του. Το παιδί μαθαίνει πολλά, αλλά έχει λιγότερο χρόνο να βαρεθεί. Αποκτά δεξιότητες, αλλά ίσως χάνει την πολυτέλεια του απρογραμμάτιστου χρόνου. Γίνεται πιο «έτοιμο», αλλά για ποιον κόσμο; Και με ποιο κόστος;
Η παιδική ηλικία ως project management γεννήθηκε από μια λογική αγωνία. Οι γονείς βλέπουν έναν κόσμο πιο ανταγωνιστικό, πιο τεχνολογικό, πιο αβέβαιο. Δεν θέλουν να αφήσουν τίποτα στην τύχη. Θέλουν να δώσουν στα παιδιά τους εργαλεία. Όμως η αγορά έχει καταλάβει καλά αυτή την αγωνία και της πουλά λύσεις: μαθήματα, πλατφόρμες, camps, πιστοποιήσεις, apps, προγράμματα δεξιοτήτων, υποσχέσεις πρώιμης υπεροχής. Δεν ζούμε απλώς στην εποχή της εξωσχολικής δραστηριότητας. Ζούμε στην εποχή όπου η παιδική ηλικία αντιμετωπίζεται σαν επένδυση ανθρώπινου κεφαλαίου.
Το ερώτημα είναι αν κάθε επένδυση αποδίδει. Ή αν κάποια στιγμή πρέπει να σταματήσουμε το παρόν, να το πάρουμε αλλιώς, υπενθυμίζοντας στους εαυτούς μας ότι η γέννηση και η ανατροφή ενός παιδιού δεν είναι startup επιχείρηση. Δεν χρειάζεται συνεχώς ανάπτυξη, αναβάθμιση και στρατηγική. Χρειάζεται και χρόνο που δεν μετριέται. Χρόνο χωρίς στόχο. Χρόνο χωρίς βιογραφικό. Χρόνο ελεύθερο για αυτοσχεδιασμό, σαν εκείνον που μόνο μια ανήλικη ψυχή μπορεί να χτίσει.
