Στην πορεία προς την ενηλικίωση, οι προηγούμενες γενιές είχαν ένα σαφές ορόσημο: στα 17 ή στα 18 το δίπλωμα οδήγησης (στα 16 αν είσαι Αμερικανός). Για πολλούς σημερινούς εφήβους, όμως, αυτή η «τελετή ενηλικίωσης» μοιάζει να ξεθωριάζει. Όλο και περισσότεροι νέοι της γενιάς Ζ καθυστερούν να βγάλουν άδεια οδήγησης, όχι επειδή δεν μπορούν, αλλά επειδή δεν θέλουν, δεν αντέχουν ή δεν το θεωρούν πλέον αναγκαίο. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί γονείς μένουν περισσότερο καιρό από όσο υπολόγιζαν πίσω από το τιμόνι, αναλαμβάνοντας μετακινήσεις προς σχολεία, δραστηριότητες, δουλειές και κοινωνικές εξόδους, σε μια καθημερινότητα που θυμίζει ατέρμονη μεταφορική αλυσίδα.
«Το να μπορεί να οδηγεί μόνος του θα μου έλυνε τα χέρια»
Η Κριστίνα Μοτ, μητέρα τριών παιδιών σε προάστιο της Βόρειας Καλιφόρνιας, περίμενε με ανυπομονησία να πάρει ο μεγαλύτερος γιος της, ο Κόλτον, το δίπλωμα. Με παιδιά 10, 12 και 16 ετών σε διαφορετικά σχολεία, εκείνη αναλαμβάνει καθημερινά τα πήγαινε-έλα και μετά τις εξωσχολικές δραστηριότητες. «Το να μπορεί να οδηγεί μόνος του θα μου έλυνε τα χέρια», λέει. Όμως, σε μια έξοδο με το προσωρινό του δικαίωμα οδήγησης, ο Κόλτον πέρασε από κόκκινο φανάρι και πινακίδα στοπ, πανικοβλήθηκε και αποφάσισε να «παγώσει» επ’ αόριστον το σχέδιο για δίπλωμα.
«Τα τρακαρίσματα με φοβίζουν πολύ», εξηγεί. Η μητέρα του, αν και απογοητευμένη, παραδέχεται ότι δεν αισθάνεται και η ίδια απόλυτα ήρεμη: ο γιος της «ζει στον κόσμο του», δεν είναι παρατηρητικός, και χωρίς πλοήγηση στο κινητό πιθανόν «να μην ήξερε ούτε πώς να πάει στο σούπερ μάρκετ» από το σπίτι όπου ζουν οκτώ χρόνια. Η ιδέα ότι θα διαχειριστεί φανάρια, λωρίδες και απρόβλεπτους οδηγούς την αγχώνει επίσης.
Η αλλαγή δεν είναι απλώς εντύπωση των γονιών. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν μια ιστορική αλλαγή: το 1983 περίπου οι μισοί 16χρονοι στις ΗΠΑ είχαν άδεια οδήγησης, ενώ το 2022 το ποσοστό είχε πέσει στο 25%, σύμφωνα με δεδομένα της αρμόδιας ομοσπονδιακής υπηρεσίας οδικών μεταφορών. Οι περισσότεροι έφηβοι τελικά παίρνουν δίπλωμα, αλλά πολύ αργότερα.
Ακόμη και ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας που κερδίζει από αυτή την καθυστέρηση, της UBER, παραδέχτηκε δημόσια ότι δυσκολευόταν να πείσει τον 18χρονο γιο του να οδηγήσει. «Με τρελαίνει», είπε, θυμούμενος ότι στη δική του εφηβεία το δίπλωμα ήταν «στόχος ζωής» και συνώνυμο της ελευθερίας: «Το έβγαζες άμεσα, με το που μπορούσες».
Γιατί η γενιά Ζ δεν βιάζεται;
Γιατί, λοιπόν, η γενιά Ζ δεν βιάζεται; Ένα μέρος της απάντησης σχετίζεται με το ευρύτερο «φρενάρισμα» της μετάβασης στην ενηλικίωση: λιγότερες έξοδοι, λιγότερο αλκοόλ, λιγότερη σεξουαλική δραστηριότητα, καθυστέρηση στις σχέσεις και στη δημιουργία οικογένειας.
Ο ψυχολόγος Τζέφρι Τζένσεν Άρνετ, που έχει μελετήσει εκτενώς το φαινόμενο της «αναδυόμενης ενηλικίωσης», υποστηρίζει ότι παλαιότερα η δίψα για δίπλωμα τροφοδοτούνταν από την ανάγκη για κοινωνική ζωή που απαιτούσε μετακίνηση: «Πολλοί 16χρονοι πριν από 30 ή 50 χρόνια το ήθελαν για να βγουν, να πιουν, να κάνουν σεξ». Σήμερα, μεγάλο μέρος της κοινωνικότητας, της διασκέδασης και ακόμη και των καθημερινών αναγκών περνά μέσα από οθόνες: επικοινωνία, παραγγελία φαγητού, αγορές, ψυχαγωγία. Η επιθυμία για «απόδραση» με αυτοκίνητο δεν έχει την ίδια ένταση.
Ταυτόχρονα, η διάδοση των εφαρμογών μετακίνησης με οδηγό και η συνεχής δημόσια συζήτηση για τα αυτοκίνητα χωρίς οδηγό μειώνουν την αίσθηση ότι «χρειάζεσαι οπωσδήποτε δίπλωμα» για να λειτουργήσεις. «Δεν βλέπουν το μέλλον τους ως κάτι που απαιτεί απαραίτητα αυτοκίνητο» σημειώνει ο Άρνετ, εκτιμώντας μάλιστα ότι η τάση θα ωφελήσει την ανάπτυξη οχημάτων αυτοματοποιημένης οδήγησης. Στην πράξη, αυτό μεταφράζεται σε μια αντιστροφή ρόλων: αντί οι έφηβοι να παρακαλούν να οδηγήσουν, πολλοί γονείς παρακαλούν τα παιδιά τους να κάνουν το βήμα.
Η Ζιζέλ Ροντρίγκες Γκρίνγουντ, από προάστιο του Χιούστον, το περιγράφει ωμά: η πίεση προς τον 17χρονο γιο της να βγάλει δίπλωμα μοιάζει «σαν να τον σπρώχνεις σε γκρεμό». Στην τάξη του, σχεδόν όλοι βασίζονται στους γονείς ή στους γονείς φίλων για τις μετακινήσεις. «Καταλήγει να είναι σαν “πέτρα-ψαλίδι-χαρτί” για το ποιος θα πάει ποιον σε ποιανού το σπίτι», λέει. Υπάρχει ακόμη και ομαδική συνομιλία γονιών από την ομάδα λακρός, όπου κάνουν «έκκληση για βοήθεια» όταν χρειάζονται μεταφορές.
Ο φόβος είναι βασικός μοχλός
Ο φόβος είναι βασικός μοχλός. Σε περιοχές όπου η οδήγηση θεωρείται επικίνδυνη, οι γονείς δεν νιώθουν άνετα να πιέσουν. Η Γκρίνγουντ επισημαίνει ότι το Χιούστον κατατάσσεται συχνά στις πιο επικίνδυνες πόλεις για οδήγηση και αναρωτιέται μήπως, χωρίς να το θέλει, μετέδωσε τον δικό της φόβο στο παιδί της. Πολλοί γονείς ανησυχούν επίσης για την απόσπαση προσοχής λόγω κινητού.
Μια μελέτη του 2025 διαπίστωσε ότι έφηβοι οδηγοί περνούσαν περίπου το 21% της διάρκειας μιας διαδρομής ρίχνοντας ματιές στο τηλέφωνό τους, ενώ περίπου το 26% αυτών των ματιών διαρκούσε δύο δευτερόλεπτα ή περισσότερο – χρόνος που στην οδήγηση μπορεί να αποβεί καθοριστικός. Ακόμη κι αν το κινητό μπει στην άκρη, η καθημερινή ζωή με οθόνες έχει αλλάξει τον τρόπο προσανατολισμού και παρατήρησης: κάποιοι νέοι δυσκολεύονται να κινηθούν χωρίς ψηφιακή καθοδήγηση.
Υπάρχει όμως και το κόστος, που για πολλά νοικοκυριά μετατρέπει το δίπλωμα σε ακριβό εγχείρημα. Η τιμή ενός μεταχειρισμένου αυτοκινήτου έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, όπως και τα ασφάλιστρα, ενώ η βενζίνη και η συντήρηση προσθέτουν μόνιμη επιβάρυνση. Παράλληλα, λιγότερα δημόσια σχολεία προσφέρουν δωρεάν μαθήματα οδήγησης, γεγονός που αυξάνει τα οργανωτικά εμπόδια.
Σε ορισμένες αμερικανικές πολιτείες, η ίδια η νομοθεσία κάνει την εφηβική οδήγηση λιγότερο ελκυστική: περιορισμοί στο πόσους φίλους μπορεί να μεταφέρει ένας νέος οδηγός και για πόσο διάστημα μετά την έκδοση άδειας.
Στην Καλιφόρνια, για παράδειγμα, ένας οδηγός κάτω των 18 πρέπει να περιμένει έναν χρόνο για να μεταφέρει συνομηλίκους χωρίς ενήλικα άνω των 25 στο αυτοκίνητο· ο Κόλτον το λέει καθαρά: «Με αυτόν τον περιορισμό, χάνεται μεγάλο μέρος της διασκέδασης».
Η οικονομική πλευρά
Η Νίνα Μακόλουμ, από το Οχάιο, βρέθηκε αντιμέτωπη με την οικονομική πλευρά όταν έψαξε επίσημα μαθήματα οδήγησης, τα οποία απαιτούνται για άδεια στην πολιτεία της. «Το φθηνότερο που βρήκα από σοβαρό πάροχο είναι περίπου 700 δολάρια», λέει. Η οικογένεια ανέβαλε τα μαθήματα για λίγους μήνες και στο μεταξύ η ίδια κάνει «ανεπίσημα» μαθήματα στον γιο της. Αυτό που την ξάφνιασε είναι ότι συχνά εκείνη ανυπομονεί περισσότερο από τον έφηβο: οι φίλοι του δεν έχουν διπλώματα και όλοι βασίζονται στους γονείς για μετακινήσεις σε πρόβες και αγώνες. «Είναι πολύ δύσκολο να αναγκάσεις έναν 16χρονο να κάνει κάτι», παραδέχεται. «Δεν είναι ότι βγαίνει συνέχεια, ώστε να του πεις “θα σε τιμωρήσω”».
Κάποια παιδιά βρίσκουν εναλλακτικές και τις κρατούν για χρόνια. Η Σάρα Γουίλσον, από το Νάσβιλ, σταμάτησε να μεταφέρει τη 16χρονη κόρη της, ελπίζοντας ότι αυτό θα τη σπρώξει σε μαθήματα οδήγησης. Εκείνη δεν γράφτηκε· άρχισε να παίρνει λεωφορείο. Σήμερα είναι στο πανεπιστήμιο και ακόμη δεν ξέρει να οδηγεί, μετακινείται κυρίως με ποδήλατο ή με φίλους. Για τη μητέρα της αυτό γίνεται πρακτικό πρόβλημα: «Είναι απογοητευτικό όταν δεν μπορεί να βοηθήσει σε μεγάλες διαδρομές ή σε απλές δουλειές». Το βλέπει ως μορφή ανεξαρτησίας που θέλει να έχει το παιδί της, ακόμη κι αν αργεί να τη διεκδικήσει.
Η καθυστέρηση, πάντως, δεν συμβαίνει σε μια χώρα που διευκολύνει την απουσία αυτοκινήτου. Περισσότερα από 9 στα 10 νοικοκυριά διαθέτουν τουλάχιστον ένα αυτοκίνητο και το 87% των ανθρώπων οδηγεί καθημερινά. Έξω από λίγες πόλεις με καλή συγκοινωνία και περπατήσιμη δομή, το να μην οδηγείς σημαίνει εξάρτηση: από γονείς, συνεπιβάτες, ωράρια λεωφορείων ή ακριβές μετακινήσεις με οδηγό.
Η Άλμα Μπενίτες, 24 ετών σήμερα, θυμάται ότι ως έφηβη χωρίς δίπλωμα βασιζόταν στον πατέρα και τον αδελφό της ή περπατούσε και χρησιμοποιούσε συγκοινωνία στη Νέα Υόρκη. «Με περιόρισε», λέει, επειδή οι δουλειές και οι σχολές έπρεπε να είναι σε απόσταση περπατήματος ή προσβάσιμες με λεωφορείο. Πήρε τελικά δίπλωμα στα 21 και πλέον φτιάχνει βίντεο για νέους οδηγούς, εξηγώντας ακόμη και βασικά πράγματα, όπως πώς βάζεις βενζίνη ή πώς κάνεις ομαλές στροφές. Στα σχόλια, όπως σημειώνει, γράφουν συχνά άνθρωποι στα τέλη των 20 τους. «Πολλοί φοβούνται πραγματικά να βγουν στον δρόμο».
Η αλλαγή αυτή έχει και καθαρά οικονομικές επιπτώσεις. Επαγγελματίες οδηγοί λένε ότι βλέπουν περισσότερους εφήβους ή νέους ενήλικες να ζητούν διαδρομές προς δουλειές, προπονήσεις ή εμπορικά κέντρα. Οι μεγάλες πλατφόρμες μετακίνησης με οδηγό έχουν επίσης αναφέρει ότι η μειωμένη διάθεση οδήγησης στη γενιά Ζ μεταφράζεται σε περισσότερη ζήτηση. Κι όταν το κόστος ενός επιπλέον αυτοκινήτου, των μαθημάτων, των καυσίμων και της ασφάλισης μπει στην ίδια ζυγαριά με την περιστασιακή «ακριβή ώρα» στις μετακινήσεις με οδηγό, για κάποιες οικογένειες η αναμονή φαίνεται οικονομικά λογική.
Παρά ταύτα, πολλοί γονείς δεν θέλουν να παγιωθεί η καθυστέρηση ως νέα κανονικότητα, επειδή δεν αφορά μόνο την άνεσή τους αλλά και τις δεξιότητες ζωής. Η Γκρίνγουντ δηλώνει ότι με τον μικρότερο γιο της, 14 ετών, θα είναι πιο αυστηρή: «Θα τον βάλω πίσω από το τιμόνι μόλις μπορεί. Δεν θα το ξαναπεράσω αυτό».
Στην Καλιφόρνια, ο Κόλτον Μοτ προσπαθεί τώρα να ξαναβρεί την αυτοπεποίθησή του. Ξεκίνησε ξανά μαθήματα και έχει κλείσει εξέταση στην αρμόδια υπηρεσία – η μητέρα του φρόντισε για τα ραντεβού. «Νιώθω πολύ καλά που οδηγεί πάλι», λέει. «Ζητά να οδηγήσει κάθε μέρα».
Να θυμίσουμε εδώ ότι στην Ελλάδα οι νέοι μπορούν να αποκτήσουν προσωρινή άδεια οδήγησης (κατηγορίας Β) στα 17, επιτρέποντάς τους να οδηγούν με συνοδό άνω των 25 ετών (με 5ετή εμπειρία) εντός της περιφέρειας κατοικίας τους, φέροντας το σήμα «Σ». Απαιτούνται 21 θεωρητικά και 25 πρακτικά μαθήματα. Με την ενηλικίωση (18), η άδεια μετατρέπεται σε κανονική.
